لغاز در ساختمان چیست؟ کاربرد، ابعاد و نحوه اجرای لغاز

در اجرای ساختمان، لغاز در ساختمان یکی از جزئیات معماری و اجرایی مهم در کناره دیوار و اطراف بازشوها است که می تواند بر کیفیت نصب درب و پنجره تاثیر بگذارد. این بخش با ایجاد برگشت مناسب در دیوار، فضای لازم برای قرارگیری چهارچوب را فراهم کرده و به منظم شدن لبه ها و اجرای دقیق تر بازشو کمک می کند. شکل و ابعاد لغاز با توجه به ضخامت دیوار، نوع بازشو، مشخصات چهارچوب و جزئیات نقشه متفاوت است و نمی توان اندازه ثابتی برای تمام پروژه ها تعیین کرد. در برخی روش های اجرایی نیز از پروفیل یا اجزای فلزی در اطراف بازشو استفاده می شود که در این شرایط تغییرات قیمت آهن می تواند بخشی از هزینه اجرا را تحت تاثیر قرار دهد. در ادامه بررسی می کنیم لغاز چیست، چه کاربردهایی دارد و در پلان و اجرای ساختمان چگونه باید به آن توجه کرد.

لغاز چیست؟

اگر بخواهیم دقیق تر بررسی کنیم لغاز چیست، می توان آن را نوعی برگشت یا شکست کنترل شده در امتداد دیوار دانست که معمولا در کنار بازشوهای درب و پنجره یا برخی نقاط خاص معماری ایجاد می شود. شکل این قسمت به سیستم اجرای دیوار نیز وابسته است و جزئیات آن در دیوارهای بنایی با سیستم های ساخت خشک تفاوت دارد. به همین دلیل آشنایی با موضوع کناف چیست می تواند برای شناخت تفاوت نحوه شکل گیری بازشو و جزئیات اطراف آن در دیوارهای خشک و بنایی مفید باشد.

اهمیت لغاز زمانی بیشتر مشخص می شود که عملیات دیوارچینی به محل درب یا پنجره می رسد. اگر محل بازشو، ضخامت نهایی پوشش دیوار، ابعاد چهارچوب و برگشت کناره ها از ابتدا مشخص نشده باشد، پس از پایان کار ممکن است برای نصب درب یا پنجره به تخریب، اصلاح لبه ها یا اضافه کردن قطعات جدید نیاز باشد. بنابراین لغاز در دیوار چینی باید مطابق نقشه معماری و دیتیل اجرایی پروژه شکل بگیرد و شاقول، تراز و اندازه آن کنترل شود.

این موضوع به خصوص برای چهارچوب هایی که روکوب دارند یا سیستم هایی که باید با سطح نهایی دیوار هماهنگ شوند اهمیت بیشتری پیدا می کند. تعیین درست این جزئیات از همان مرحله تیغه چینی ساختمان نیز می تواند خطای اجرایی، دوباره کاری و ناهماهنگی میان دیوار و چهارچوب را کاهش دهد. همچنین کنترل دقیق ابعاد بازشو در این مرحله باعث می شود فضای کافی برای نصب چهارچوب و اجرای پوشش نهایی باقی بماند. توجه به شاقول بودن لبه ها و ضخامت نهایی دیوار نیز از ایجاد درز، اختلاف سطح و مشکلات نصب در مراحل بعدی جلوگیری می کند.

کاربرد لغاز در ساختمان

کاربرد لغاز در ساختمان بیشتر در محل بازشوها، گوشه ها، شکست های دیوار و اتصال اجزای معماری است. این جزئیات فضای مناسب برای نصب چهارچوب درب، قاب پنجره و اجرای روکوب را فراهم می کند و اتصال قاب به دیوار را منظم تر نشان می دهد. ابعاد و موقعیت لغاز باید با ضخامت دیوار، اندازه بازشو، نوع قاب و پوشش نهایی هماهنگ باشد؛ بنابراین شکل ثابتی برای همه پروژه ها ندارد. در عکس لغاز در ساختمان معمولا می توان برگشت یا شکست آن را در کناره بازشو مشاهده کرد. لغاز علاوه بر نقش اجرایی، با پوشاندن بخشی از اتصالات و ایجاد پیوستگی بصری، میان طراحی معماری و اجرای ساختمان ارتباط برقرار می کند.

لغاز دیوار

لغاز دیوار به بخشی از دیوار گفته می شود که معمولا در محل بازشو، گوشه یا نقطه ای مشخص با برگشت یا شکست نسبت به امتداد اصلی دیوار شکل می گیرد. اگر این پرسش مطرح شود که لغاز دیوار چیست، می توان آن را جزئیاتی دانست که برای پاسخ به نیازهای معماری و اجرایی دیوار ایجاد می شود. با توجه به انواع دیوار ساختمان، شکل و جزئیات اجرای لغاز می تواند متفاوت باشد؛ برای مثال نحوه اجرای آن در دیوارهای آجری، بلوکی و دیوارهای خشک یکسان نیست و باید بر اساس ساختار همان دیوار تعیین شود. برای مثال در محل نصب درب ممکن است لازم باشد کناره بازشو به شکلی اجرا شود که چهارچوب در موقعیت مناسب قرار گیرد و سطح نهایی دیوار نیز با اجزای مربوط به درب هماهنگ شود. در چنین شرایطی ابعاد لغاز باید پیش از شروع اجرا مشخص شده باشد تا عرض مفید بازشو پس از تکمیل دیوار کاهش ناخواسته پیدا نکند.

اجرای لغاز در دیوارهای بنایی باید همزمان با پیشرفت دیوار و مطابق ابعاد نقشه کنترل شود. محل شروع شکست، عمق برگشت، شاقول بودن سطح عمودی و هماهنگی آن با ضخامت نهایی پوشش اهمیت زیادی دارد. اگر دیوار در مرحله سفت کاری با خطا اجرا شود، اصلاح لغاز پس از نازک کاری دشوارتر خواهد بود. همچنین نباید برای ایجاد لغاز، بدون بررسی نقشه های سازه ای یا معماری بخشی از اعضای اصلی ساختمان تراشیده یا تخریب شود. لغاز یک جزئیات معماری است و ایجاد آن نباید باعث کاهش ایمنی یا آسیب دیدن اجزای سازه ای شود.

لغاز درب و پنجره

یکی از شناخته شده ترین موارد استفاده، لغاز درب و پنجره است. در این حالت برگشت دیوار در اطراف بازشو با ابعاد قاب، چهارچوب و پوشش نهایی هماهنگ می شود تا نصب اجزای مربوط به درب یا پنجره با دقت بیشتری انجام گیرد. عبارت لغاز درب معمولا به همین قسمت از دیوار در مجاورت بازشوی درب اشاره دارد. بنابراین در پاسخ به این سوال که لغاز درب چیست می توان گفت بخشی از جزئیات کناره بازشو است که با توجه به نوع چهارچوب، ضخامت دیوار و شیوه نصب درب طراحی و اجرا می شود.

اهمیت این قسمت زمانی بیشتر می شود که درب دارای چهارچوب، روکوب یا جزئیات نصب خاص باشد. اگر عرض یا عمق لغاز کمتر یا بیشتر از مقدار مورد نیاز اجرا شود، ممکن است قاب به درستی در محل خود قرار نگیرد یا روکوب نتواند اتصال میان چهارچوب و دیوار را به شکل مطلوب بپوشاند. علاوه بر این، اندازه گیری بازشو باید با در نظر گرفتن کف سازی، پوشش نهایی دیوار و تلرانس مورد نیاز برای نصب انجام شود. به همین دلیل ابعاد خام بازشو الزاما با اندازه نهایی قابل مشاهده پس از تکمیل ساختمان یکسان نیست.

در پنجره ها نیز برگشت دیوار اطراف بازشو می تواند با نوع فریم، ضخامت دیوار، نمای خارجی و پوشش داخلی هماهنگ شود. در ساختمان هایی با دیوار ضخیم، این قسمت معمولا واضح تر دیده می شود و سطحی میان فریم پنجره و سطح داخلی یا خارجی دیوار به وجود می آورد. جزئیات دقیق این بخش باید بر اساس نقشه و سیستم پنجره تعیین شود، زیرا پنجره آلومینیومی، UPVC یا سایر سیستم های قاب ممکن است الزامات نصب متفاوتی داشته باشند. کنترل دقیق ابعاد در این مرحله از ایجاد درز نامنظم، نیاز به اصلاح گسترده و ناهماهنگی ظاهری اطراف قاب جلوگیری می کند.

لغاز ستون

اصطلاح لغاز ستون معمولا در شرایطی به کار می رود که موقعیت ستون نسبت به امتداد دیوار باعث ایجاد شکست، پیش آمدگی یا برگشت در سطح معماری شود و برای هماهنگ کردن این قسمت، جزئیات مشخصی در اطراف آن طراحی شود. برای مثال ممکن است ستون سازه ای در امتداد دیوار قرار داشته باشد اما عرض آن با ضخامت تیغه یا دیوار برابر نباشد. در نتیجه بخشی از ستون از سطح دیوار جلوتر یا عقب تر قرار می گیرد و در پلان یک شکست قابل مشاهده ایجاد می کند. طراح معماری می تواند با تغییر امتداد دیوار یا ایجاد جزئیات تکمیلی، این اختلاف را مدیریت کند.

نکته مهم این است که ایجاد لغاز در مجاورت ستون به معنی مجاز بودن تراشیدن یا کاهش سطح مقطع ستون نیست. ستون یک عضو سازه ای است و هرگونه تغییر در ابعاد یا مشخصات آن باید صرفا مطابق نقشه های سازه و نظر مهندس محاسب انجام شود. در عمل، جزئیات معماری مورد نظر معمولا با تنظیم موقعیت تیغه، اجرای پوشش یا طراحی شکست مناسب در اطراف عضو سازه ای ایجاد می شود، نه با آسیب زدن به خود ستون. این تفکیک به ویژه در ساختمان های بتن آرمه اهمیت زیادی دارد، زیرا تخریب بخشی از بتن یا دستکاری میلگردهای ستون می تواند عملکرد سازه ای عضو را تحت تاثیر قرار دهد.

در طراحی داخلی نیز گاهی شکست ایجاد شده در مجاورت ستون به عنوان بخشی از فرم فضا مورد استفاده قرار می گیرد. برای نمونه می توان امتداد دیوار را به گونه ای تنظیم کرد که ستون در ترکیب دیوار قرار گیرد یا فضای حاصل از اختلاف ابعاد برای اجرای جزئیات معماری استفاده شود. انتخاب روش مناسب به موقعیت ستون، ابعاد فضا، کاربری محیط و نقشه معماری بستگی دارد. در هر حالت، دیتیل معماری باید با نقشه سازه تطبیق داده شود تا میان زیبایی، قابلیت اجرا و الزامات فنی ساختمان تعارضی ایجاد نشود.

لغاز در پلان ساختمان چگونه نشان داده می شود؟

لغاز در پلان معمولا به صورت شکست، عقب رفتگی یا برگشت در امتداد خطوط دیوار نمایش داده می شود و برخلاف برخی علائم معماری، الزاما نماد مستقل و ثابتی برای آن وجود ندارد. طراح با ترسیم شکل واقعی دیوار و مشخص کردن ابعاد مورد نیاز، محل لغاز را در نقشه نشان می دهد. بنابراین برای تشخیص آن باید به تغییر امتداد دیوار، موقعیت بازشو و اندازه گذاری های نقشه توجه کرد. هرچه نقشه اجرایی دقیق تر باشد، عرض و عمق این قسمت نیز واضح تر مشخص می شود و مجری می تواند محل آن را با خطای کمتری روی زمین پیاده کند.

در مورد لغاز درب در پلان نیز معمولا شکل دیوار در دو طرف بازشو، محل چهارچوب و جهت باز شدن لنگه درب اطلاعات لازم را در اختیار مجری قرار می دهد. اگر در کنار بازشو برگشت مشخصی وجود داشته باشد، این قسمت در پلان با خطوط دیوار ترسیم و در صورت نیاز اندازه گذاری می شود. در نقشه های اجرایی دقیق ممکن است برای درک بهتر این جزئیات به دیتیل، بزرگ نمایی پلان، تیپ درب یا جدول درب ها ارجاع داده شود. به همین دلیل صرف مشاهده علامت باز شدن درب برای تعیین تمام مشخصات لغاز کافی نیست و باید مجموعه نقشه های مرتبط بررسی شود.

خواندن صحیح این قسمت از پلان اهمیت زیادی دارد، زیرا اختلاف چند سانتی متری در موقعیت دیوار یا بازشو می تواند بر نصب چهارچوب، ابعاد مفید مسیر عبور، محل قرارگیری تجهیزات و کیفیت نازک کاری اثر بگذارد. پیش از اجرای لغاز بهتر است ابعاد پلان معماری با نقشه سازه، محل ستون ها، کف تمام شده و مشخصات درب و پنجره تطبیق داده شود. در پروژه هایی که نقشه های اجرایی جزئیات کافی ندارند نیز تعیین ابعاد صرفا بر اساس حدس کارگاهی روش مناسبی نیست و جزئیات باید از طراح یا دستگاه نظارت دریافت شود.

ابعاد لغاز در معماری

برای ابعاد لغاز در معماری نمی توان یک عدد ثابت و قابل استفاده برای تمام ساختمان ها ارائه کرد. اندازه مناسب به نوع لغاز، ضخامت دیوار، ابعاد بازشو، نوع درب یا پنجره، مشخصات چهارچوب، روکوب، پوشش نهایی دیوار و جزئیات معماری پروژه وابسته است. به عنوان مثال، لغاز مورد نیاز کنار یک درب داخلی ممکن است با جزئیات اطراف یک پنجره خارجی یا شکست دیوار در مجاورت ستون کاملا متفاوت باشد. به همین دلیل ابعاد نهایی باید از روی نقشه اجرایی و مشخصات سیستم مورد استفاده استخراج شود.

در تعیین عرض لغاز کنار درب باید فضای کافی برای استقرار صحیح چهارچوب و اجرای جزئیات پیرامونی در نظر گرفته شود. اگر این فاصله بسیار محدود باشد، عملیات نصب دشوار شده و ممکن است اجرای روکوب یا تکمیل سطح کنار چهارچوب با مشکل مواجه شود. از سوی دیگر، افزایش بدون دلیل ابعاد نیز می تواند عرض مفید بازشو یا تناسب معماری فضا را تغییر دهد. ضخامت گچ، اندود، کاشی، سنگ یا سایر پوشش های نهایی نیز باید از ابتدا در محاسبات لحاظ شود؛ زیرا اندازه دیوار در مرحله سفت کاری با ابعاد نهایی پس از نازک کاری متفاوت است.

در لغاز پنجره، ضخامت کلی دیوار و موقعیت فریم نسبت به سطح داخلی و نمای خارجی اهمیت ویژه ای دارد. برای نمونه، قرارگیری پنجره در بخش داخلی، میانی یا خارجی ضخامت دیوار می تواند عمق سطح برگشتی اطراف آن را تغییر دهد. علاوه بر این، جزئیات نما، آب بندی پیرامون پنجره و نحوه تکمیل سطح داخلی نیز بر شکل نهایی اثر می گذارند. بنابراین تعیین ابعاد تنها با توجه به ظاهر داخلی کافی نیست و ارتباط میان دیتیل داخلی، فریم و نمای ساختمان باید بررسی شود.

اندازه گذاری دقیق در پلان و دیتیل های اجرایی بهترین راه برای جلوگیری از اختلاف برداشت در کارگاه است. در پروژه های حرفه ای بهتر است عرض بازشو، فاصله آن از دیوارهای مجاور، عمق برگشت و ضخامت نهایی دیوار به صورت مشخص در مدارک اجرایی قابل تشخیص باشد. در نتیجه اگر درباره ضخامت مناسب لغاز دیوار سوال شود، پاسخ صحیح این است که ضخامت یا عمق مناسب یک مقدار عمومی و ثابت ندارد و باید بر اساس دیتیل معماری، نوع دیوار و نیاز اجرایی همان پروژه تعیین شود.

نحوه اجرای لغاز

نحوه اجرای لغاز با بررسی نقشه معماری و مشخص کردن محل دقیق آن آغاز می شود. پیش از شروع کار باید امتداد دیوار، محل بازشو، عرض و ارتفاع درب یا پنجره، ضخامت دیوار و ابعاد برگشت مشخص شوند. سپس این اندازه ها روی کف و سطوح مجاور پیاده می شوند. در این مرحله توجه به تراز کف نهایی ضروری است؛ زیرا ارتفاع بازشو و محل نصب چهارچوب باید بر اساس کف تمام شده کنترل شود و بی توجهی به ضخامت کف سازی می تواند ارتفاع مفید درب را تغییر دهد.

در مرحله بعد دیوار یا تیغه مطابق خطوط مشخص شده اجرا می شود و در محل لغاز، رج ها یا اجزای دیوار بر اساس شکل مورد نظر ادامه پیدا می کنند. هنگام اجرای لغاز در دیوار چینی باید اتصال مناسب قطعات بنایی، شاقول بودن لبه عمودی و یکنواختی سطح کنترل شود. در دیوارهای آجری یا بلوکی، ایجاد شکست نامنظم یا استفاده از قطعات بسیار کوچک و ناپایدار می تواند کیفیت اجرا را کاهش دهد. نحوه اتصال دیوار به قاب سازه و الزامات مهار دیوار نیز باید مستقل از شکل ظاهری لغاز و مطابق ضوابط فنی پروژه اجرا شود.

پس از رسیدن دیوار به محدوده بازشو، ابعاد دوباره اندازه گیری می شوند تا هرگونه انحراف پیش از تکمیل کار اصلاح شود. کنترل قطرهای بازشو، شاقول بودن دو طرف، تراز قسمت فوقانی و فاصله خالص میان دو سمت اهمیت زیادی دارد. این کنترل به خصوص برای لغاز درب ضروری است، زیرا خطای هندسی می تواند نصب چهارچوب را دشوار کند یا باعث شود درب پس از نصب عملکرد مناسبی نداشته باشد.

بعد از تکمیل سفت کاری، نوبت به اجرای اندود و پوشش نهایی می رسد. در این مرحله گوشه های لغاز باید صاف و منظم تکمیل شوند و ضخامت اندود در محاسبه ابعاد نهایی لحاظ شود. بسته به سیستم دیوار و نوع پوشش ممکن است برای محافظت و ایجاد لبه مستقیم از جزئیات مناسب گوشه استفاده شود. همچنین محل اتصال پوشش دیوار با چهارچوب یا فریم باید مطابق دیتیل اجرایی تکمیل شود تا درزهای نامنظم یا اختلاف سطح قابل توجه ایجاد نشود.

اگر لغاز بعد از پایان دیوار چینی ایجاد شود، روش اصلاح به جنس دیوار و مقدار تغییر مورد نیاز بستگی دارد. در بعضی دیوارهای غیر سازه ای امکان اصلاح محدود با رعایت ضوابط اجرایی وجود دارد، اما تخریب گسترده می تواند به دیوار، تاسیسات پنهان یا اجزای مهار آن آسیب وارد کند. به همین دلیل بهترین روش این است که محل لغاز پیش از اجرای دیوار مشخص شود. هرگونه اصلاح در مجاورت ستون، تیر یا سایر اعضای سازه ای نیز باید با حساسیت بیشتری انجام شود و نباید شامل تخریب خودسرانه عضو سازه ای باشد.

مزایا و معایب اجرای لغاز

اجرای صحیح لغاز می تواند کیفیت معماری و اجرایی محل بازشو را افزایش دهد. یکی از مهم ترین مزایای آن، فراهم کردن جزئیات مناسب برای قرارگیری چهارچوب و هماهنگی بهتر آن با سطح دیوار است. لغاز همچنین می تواند به ایجاد لبه های منظم در اطراف بازشو، اجرای مناسب روکوب و کنترل بهتر محل قرارگیری برخی اجزای معماری کمک کند. زمانی که این قسمت از ابتدا در نقشه پیش بینی شده باشد، احتمال نیاز به تخریب و اصلاح پس از تکمیل دیوار نیز کاهش پیدا می کند.

مزایای اصلی اجرای اصولی لغاز عبارتند از:

• ایجاد جزئیات مناسب در اطراف درب و پنجره

• کمک به نصب دقیق تر چهارچوب و قاب

• ایجاد لبه و برگشت منظم در محل بازشو

• هماهنگی بهتر میان دیوار، قاب و پوشش نهایی

• امکان اجرای تمیزتر روکوب و برخی جزئیات تکمیلی

• کاهش احتمال اصلاح و دوباره کاری در مراحل پایانی

• امکان مدیریت بهتر برخی شکست های معماری در اطراف ستون و دیوار

در مقابل، اجرای لغاز بدون نقشه دقیق می تواند خود به منبع خطای اجرایی تبدیل شود. اگر ابعاد آن اشتباه انتخاب شود، عرض مفید بازشو کاهش پیدا می کند یا فضای مورد نیاز برای نصب چهارچوب تامین نمی شود. همچنین اجرای غیر شاقول، شکست های نامنظم و بی توجهی به ضخامت نازک کاری می تواند ظاهر نهایی را تحت تاثیر قرار دهد. اصلاح این خطاها پس از اجرای پوشش نهایی معمولا زمان برتر و پرهزینه تر از کنترل ابعاد در مرحله سفت کاری است.

معایب و محدودیت های احتمالی اجرای نادرست لغاز شامل موارد زیر است:

• افزایش احتمال خطای ابعادی در صورت نبود دیتیل دقیق

• کاهش عرض مفید بازشو در صورت انتخاب اندازه نامناسب

• دشوار شدن نصب چهارچوب در صورت اجرای غیر شاقول

• افزایش عملیات برش و اصلاح در اجرای غیراصولی

• ایجاد اختلاف سطح در نازک کاری در صورت کنترل نشدن گوشه ها

• افزایش هزینه دوباره کاری در صورت مغایرت با نقشه

• ایجاد خطر فنی در صورت تخریب یا دستکاری نادرست اعضای سازه ای

در مجموع، وجود لغاز به خودی خود مزیت یا عیب محسوب نمی شود؛ کیفیت طراحی و اجرای آن تعیین کننده نتیجه نهایی است. زمانی که لغاز در معماری متناسب با نیاز واقعی فضا طراحی شده و ابعاد آن در نقشه به روشنی مشخص باشد، اجرای آن می تواند به کیفیت نهایی بازشو و دیوار کمک کند. در مقابل، ایجاد لغاز بدون بررسی نوع دیوار، مشخصات چهارچوب و نقشه های پروژه ممکن است تنها باعث پیچیده تر شدن عملیات اجرایی و افزایش دوباره کاری شود.

لغاز در ساختمان جزئیاتی معماری و اجرایی است که در محل بازشوهای درب و پنجره و برگشت دیوارها اجرا می‌شود. لغاز چیست؟ نوعی شکست یا برگشت کنترل‌شده در دیوار است که ابعاد آن بر اساس نقشه، نوع دیوار و مشخصات بازشو تعیین می‌شود. لغاز دیوار و لغاز درب و پنجره باید متناسب با شرایط پروژه طراحی شوند. لغاز در پلان معمولا با شکست خطوط دیوار و اندازه‌گذاری مشخص می‌شود و علامت ثابتی ندارد. رعایت ابعاد، شاقول بودن و نحوه اجرای لغاز از کاهش عرض بازشو، نصب نامناسب چهارچوب و دوباره‌کاری جلوگیری می‌کند.

سوالات متداول