بایدها و نبایدهای راهرو سرپوشیده موقت

احداث راهرو سرپوشیده موقت یکی از مهم ترین اقدامات حفاظتی در کارگاه های ساختمانی مجاور پیاده رو و معابر عمومی است. این سازه موقت باید مسیر امنی برای عبور عابران ایجاد کند و در برابر خطر سقوط ابزار، قطعات و مصالح ساختمانی از طبقات بالاتر مقاومت کافی داشته باشد. طراحی راهرو تنها به قرار دادن چند پایه و ورق روی پیاده رو محدود نیست؛ ارتفاع آزاد، عرض عبور، ظرفیت باربری سقف، مهاربندی، روشنایی، حفاظ های جانبی و نحوه اتصال اجزا همگی بر ایمنی آن اثر دارند. در پروژه هایی که سازه راهرو از مقاطع فولادی ساخته می شود، مقدار مصرف مقاطع و نوسانات قیمت آهن نیز بر هزینه اجرا تاثیرگذار است، اما نباید کاهش هزینه باعث حذف اجزای ایمنی شود. در ادامه با ضوابط، ابعاد، مراحل اجرا و الزامات فنی راهرو سرپوشیده موقت آشنا خواهید شد.

راهرو سرپوشیده موقت چیست؟

راهرو سرپوشیده موقت (Temporary Covered Walkway) نوعی سازه حفاظتی موقت است که در مسیر پیاده رو یا سایر معابر عمومی مجاور کارگاه ساختمانی ایجاد می شود تا افراد بدون قرار گرفتن مستقیم در معرض خطر سقوط یا پرتاب مصالح از کنار ساختمان عبور کنند. این سازه از سیستم نگهدارنده، سقف مقاوم، حفاظ جانبی، مهاربندها، اتصالات و در صورت نیاز روشنایی مصنوعی تشکیل می شود. برخلاف حصار کارگاه که هدف اصلی آن جلوگیری از ورود افراد غیر مجاز است، راهروی سرپوشیده موقت باید عبور عمومی را حفظ کند و همزمان از عابر در برابر خطرات عملیات ساختمانی محافظت کند.

در مقررات ملی ساختمان، راهرو سرپوشیده به عنوان یک وسیله حفاظتی مستقل شناخته شده است. بر اساس ضوابط ایمنی ساختمان، ارتفاع راهرو نباید کمتر از 2.5 متر و عرض آن نباید کمتر از 1.5 متر باشد؛ اگر عرض پیاده روی موجود کمتر از 1.5 متر باشد، عرض راهرو می تواند برابر عرض همان پیاده رو در نظر گرفته شود. مسیر نیز باید فاقد مانع باشد و اجزای سازه، تجهیزات یا مصالح نباید فضای مفید عبور را کاهش دهند.

از نظر فنی، سرپوش حفاظتی ساختمان و گذرگاه سرپوشیده یک مفهوم واحد نیستند. سرپوش حفاظتی معمولا برای جلوگیری از برخورد اشیای سقوط کرده با محدوده اطراف ساختمان نصب می شود، اما راهرو علاوه بر سقف محافظ، یک مسیر عبور تعریف شده برای افراد ایجاد می کند. همچنین سقف این سازه با سقف موقت سکوی کار تفاوت دارد؛ سقف راهرو برای محافظت از عابر طراحی می شود و نباید بدون محاسبه به عنوان محل انبار، سکوی فعالیت کارگران یا محل قرارگیری تجهیزات استفاده شود.

در چه مواردی احداث راهرو سرپوشیده موقت ضروری است؟

نیاز به احداث راهرو باید بر اساس فاصله ساختمان از معبر، نوع عملیات و میزان خطر سقوط مصالح ارزیابی شود. این موضوع در پروژه های تخریب ساختمان اهمیت بیشتری دارد، زیرا جدا شدن ناگهانی قطعات نما، آجر، بتن، شیشه یا اجزای سقف می تواند محدوده ای فراتر از مرز کارگاه را تحت تاثیر قرار دهد. در شرایطی که عملیات ساختمانی احتمال ایجاد خطر برای عابران دارد، ایجاد مسیر حفاظتی باید پیش از شروع بخش خطرآفرین پروژه انجام شود.

• زمانی که ساختمان در حال تخریب در فاصله کمی از معبر عمومی قرار دارد.
• زمانی که ساختمان در حال احداث در مجاورت پیاده رو یا مسیر عمومی قرار گرفته است.
• هنگام تعمیر یا بازسازی نمای ساختمان در کنار معبر عمومی.
• در پروژه هایی که خطر سقوط مصالح یا تجهیزات به مسیر عبور وجود دارد.
• هنگام اجرای نما، نصب سنگ یا انجام عملیات در ارتفاع در مجاورت پیاده رو.
• در محدوده کارگاه هایی که داربست در نزدیکی مسیر تردد عابران قرار دارد.
• هنگامی که جرثقیل، بالابر یا تجهیزات انتقال مصالح در محدوده معبر فعالیت می کنند.
• در پروژه های تخریب که احتمال پرتاب قطعات ساختمان به بیرون کارگاه وجود دارد.
• زمانی که مسیر اصلی عبور عمومی به علت عملیات ساختمانی محدود شده و باید مسیر ایمن جایگزین ایجاد شود.
• در شرایطی که مرجع کنترل ساختمان ایجاد گذرگاه سرپوشیده را برای حفاظت عمومی ضروری تشخیص دهد.

مشخصات و ابعاد استاندارد راهرو سرپوشیده موقت

استاندارد راهرو فقط شامل ارتفاع و عرض نیست؛ یک مسیر ممکن است از نظر ابعاد مناسب باشد اما به دلیل ضعف اتصالات، عدم مهاربندی یا پوشش سقف نامناسب همچنان خطرناک محسوب شود. طراحی باید بارهای سقوط احتمالی، وزن خود سازه، اثر باد، برخورد احتمالی، شرایط استقرار پایه ها و دوام اجزا در مدت بهره برداری را در نظر بگیرد. مهم ترین مشخصات عبارتند از:

• ارتفاع آزاد مناسب: هیچ عضو سازه ای، کابل، مهاربند یا تجهیز دیگری نباید ارتفاع مفید راهرو را به کمتر از حد مجاز کاهش دهد.
• عرض عبور پیوسته: عرض راهرو باید در تمام طول مسیر حفظ شود و پایه ها یا وسایل کارگاه نباید سطح مفید حرکت عابر را اشغال کنند.
• سقف مقاوم: پوشش فوقانی باید توان تحمل سقوط احتمالی مصالح را براساس بارهای طراحی داشته باشد.
• مهاربندی سازه: قاب ها باید در برابر حرکت جانبی، واژگونی و تغییر شکل بیش از حد مقاوم باشند.
• اتصال مطمئن پایه ها: پایه ها باید روی سطح پایدار قرار گرفته و در برابر جابه جایی یا لغزش مهار شوند.
• حفاظت سمت کارگاه: قسمت مجاور کارگاه باید از عبور ناخواسته افراد و ورود مصالح به داخل مسیر محافظت شود.
• روشنایی کافی: مسیر باید در تمام ساعات استفاده قابل مشاهده باشد.
• کف مناسب: سطح حرکت باید هموار، بدون حفره، لغزش یا اختلاف تراز خطرناک باشد.
• حفظ دسترسی شهری: راهرو نباید دسترسی ضروری به تجهیزات آتش نشانی، تاسیسات شهری و مسیرهای خدماتی را مختل کند.
• نبود اجزای تیز: لبه ورق ها، پروفیل ها، پیچ ها و اتصالات نباید در محدوده تماس عابر باقی بمانند.

حداقل ارتفاع راهرو سرپوشیده موقت

حداقل ارتفاع آزاد راهرو سرپوشیده موقت برابر 2.5 متر در نظر گرفته می شود. این ارتفاع باید به صورت مفید و از سطح عبور تا پایین ترین عضو سقف، تیر، مهاربند یا تجهیز نصب شده کنترل شود. بنابراین نصب چراغ، تابلو، کابل یا عضو تقویتی نباید فضای آزاد قائم مسیر را به کمتر از این مقدار کاهش دهد. در پروژه هایی که شرایط معبر یا نوع کاربری ایجاب می کند، می توان ارتفاع بیشتری در نظر گرفت تا تردد افراد و تجهیزات شهری بدون محدودیت انجام شود.

حداقل عرض راهرو سرپوشیده موقت

حداقل عرض راهرو 1.5 متر در نظر گرفته می شود. در صورتی که عرض پیاده روی موجود از این مقدار کمتر باشد، عرض راهروی سرپوشیده می تواند برابر عرض همان پیاده رو باشد. این مقدار باید عرض مفید عبور باشد؛ قرار دادن پایه، انبار مصالح، تابلو یا وسایل کارگاهی در مسیر نباید عرض راهرو را کاهش دهد. در معابر پرتردد، صرف رعایت حداقل قانونی لزوما بهترین طراحی نیست و مهندس می تواند عرض استاندارد راهرو را با توجه به حجم عبور، شرایط محل و دسترسی اضطراری افزایش دهد.

مقاومت سقف و مصالح مورد استفاده

سقف راهرو مهم ترین بخش پوشش حفاظتی موقت است، زیرا انرژی ناشی از سقوط اجسام را دریافت می کند. ظرفیت سقف نباید صرفا براساس وزن خود پوشش تعیین شود؛ بلکه احتمال سقوط ابزار، مصالح، قطعات نما و سایر اشیای موجود در ارتفاع نیز باید بررسی شود. به همین دلیل سقف و اجزای نگهدارنده آن باید براساس بارهای احتمالی طراحی شوند و ظرفیت انتقال نیرو از پوشش به تیرها، ستون ها و پایه ها را داشته باشند.

برای سازه نگهدارنده می توان از مقاطع فولادی یا مصالح دارای مقاومت کافی استفاده کرد. در صورت استفاده از تخته چوبی برای سقف، تخته ها باید ضخامت و مقاومت کافی داشته باشند و بدون فاصله خطرناک در کنار یکدیگر نصب شوند تا اجسام کوچک از میان آنها عبور نکنند. استفاده از توری سیمی، گونی یا پوشش های سبک به تنهایی برای تشکیل سقف اصلی مناسب نیست. یک سرپوش حفاظتی موقت باید قابلیت تحمل ضربه یا Impact Load ناشی از سقوط اجسام را داشته باشد.

شرایط حفاظ جانبی و پوشش سقف راهرو

لبه بیرونی سقف راهرو سر پوشیده باید دارای حفاظ مقاومی باشد که مانع پرتاب مصالح به خارج از سقف شود. در برخی جزئیات اجرایی، این بخش به صورت دیواره شیبدار با ارتفاع مناسب در لبه خارجی سقف اجرا می شود. سمت مجاور کارگاه نیز باید با حصار یا پوشش مناسب از مسیر عابر جدا شود تا افراد به صورت ناخواسته وارد محدوده عملیات نشوند. علاوه بر این، باید از ریزش آب، ملات، گرد و خاک، ضایعات و ابزار به داخل گذرگاه جلوگیری شود.

مراحل احداث راهرو سرپوشیده موقت

اجرای گذرگاه سرپوشیده باید از یک طرح مشخص شروع شود. ساخت تجربی راهرو با داربست های پراکنده یا ورق های بدون محاسبه ممکن است خود سازه حفاظتی را به منبع خطر تبدیل کند. ترتیب صحیح اجرا شامل بررسی محل، ساخت اسکلت، نصب پوشش و سپس تکمیل تجهیزات ایمنی است.

بررسی محل و تعیین مسیر عبور

ابتدا طول نمای مجاور معبر، عرض پیاده رو، محل درختان، تیرهای برق، تابلوها، شیرهای آتش نشانی، دریچه ها، ورودی ساختمان های مجاور و مسیر حرکت خودروها بررسی می شود. مسیر باید تا حد امکان مستقیم، فاقد مانع و برای افراد دارای محدودیت حرکتی قابل استفاده باشد. همچنین نقاط ورود و خروج کارگاه نباید بدون کنترل از عرض مسیر عابر عبور کنند.

اجرای سازه نگهدارنده

پایه ها و تیرهای راهرو سرپوشیده باید مطابق نقشه اجرایی نصب شوند. اتصالات پیچی، جوشی یا بست ها باید ظرفیت لازم داشته باشند و قاب ها با Bracing مناسب در برابر نیروی جانبی مهار شوند. سطح زیر پایه نیز باید توان انتقال واکنش سازه را داشته باشد. قرار دادن پایه روی بلوک سست، آجر لق یا سطح نشست پذیر می تواند کل سیستم را ناپایدار کند. سازه نگهدارنده باید به گونه ای طراحی شود که تحت بار قائم، بار جانبی و اثر احتمالی ضربه دچار ناپایداری یا تغییر شکل خطرناک نشود.

نصب سقف و پوشش حفاظتی

پس از تثبیت قاب، تیرهای سقف و سپس پوشش مقاوم نصب می شوند. میان اجزای پوشش نباید فضای بازی وجود داشته باشد که پیچ، سنگ یا قطعات کوچک از آن عبور کنند. در پروژه هایی که احتمال سقوط قطعات سنگین وجود دارد، طراحی تیرها و اتصالات سقف باید متناسب با انرژی ضربه انجام شود. سرپوش حفاظتی باید به شکلی باشد که بار وارد شده را از پوشش به تیرها، ستون ها و در نهایت زمین انتقال دهد و هیچ بخش معلق یا اتصال ضعیفی در مسیر انتقال نیرو وجود نداشته باشد.

تامین روشنایی و علائم هشدار

روشنایی راهرو باید در شب و روز کافی باشد و نقاط تاریک در ابتدا، انتها یا داخل مسیر ایجاد نشود. نصب چراغ های مناسب، علائم هشدار و نشانه های هدایت مسیر به ویژه در کارگاه هایی که بخشی از پیاده رو تغییر مسیر داده است اهمیت دارد. چراغ ها و تابلوها باید در محلی نصب شوند که عرض مفید یا ارتفاع آزاد راهرو کاهش پیدا نکند. سیم کشی روشنایی نیز باید در برابر آسیب مکانیکی و تماس عابر محافظت شود.

ضرورت احداث درب های جانبی برای راهرو سرپوشیده موقت

وجود درب جانبی در تمام راهروها یک الزام ثابت نیست. درب موقت کارگاهی زمانی لازم می شود که ورود کارکنان، انتقال ابزار یا ارتباط کنترل شده میان کارگاه و راهروی مجاور مورد نیاز باشد. محل درب باید طوری انتخاب شود که باز شدن آن باعث برخورد با عابر یا انسداد مسیر نشود. درهایی که در محدوده مجاور معبر قرار دارند نباید به گونه ای باز شوند که وارد فضای حرکت عابر شوند و خطر برخورد ایجاد کنند.

درب جانبی همچنین نباید پیوستگی سرپوش حفاظتی ساختمان یا حصار جداکننده را از بین ببرد. در نقاطی که مصالح از طریق این در منتقل می شوند، ورود عابر به محدوده انتقال باید موقتا کنترل شود. نصب قفل مناسب، علائم هشدار، دید کافی و جلوگیری از باز ماندن تصادفی درب از نکات اجرایی این بخش است.

اهمیت احداث راهرو سرپوشیده موقت در مقررات ملی ساختمان ایران

مقررات ایمنی ساختمان، حفاظت از عابران و مجاوران کارگاه را بخشی از الزامات اصلی اجرای ساختمان می داند. فلسفه این الزام آن است که ریسک ناشی از فعالیت ساختمانی نباید به افرادی منتقل شود که خارج از کارگاه و در فضای عمومی تردد می کنند. به همین علت، راهروی سرپوشیده فقط یک تجهیز رفاهی یا سازه اختیاری نیست و در شرایطی که عملیات ساختمانی برای عابران خطر ایجاد می کند باید به عنوان بخشی از طرح ایمنی کارگاه اجرا شود.

از دید مهندسی، راهرو باید مانند یک Temporary Protective Structure واقعی طراحی شود، نه مجموعه ای موقت از لوله، ورق یا چوب که صرفا ظاهر یک حفاظ را ایجاد کند. ابعاد، اتصالات، ظرفیت باربری سقف، پایداری جانبی، شرایط پایه ها و امکان خروج ایمن افراد باید پیش از بهره برداری کنترل شوند.

چه کسی مسئولیت نظارت بر احداث راهرو سرپوشیده موقت را دارد؟

مسئولیت اجرای الزامات ایمنی در درجه نخست بر عهده مجری یا پیمانکار پروژه است. طراحی و جزئیات اجرایی سازه حفاظتی موقت نیز باید توسط فرد دارای صلاحیت تهیه شود و راهرو مطابق نقشه ها و الزامات تعیین شده اجرا گردد. مهندس ناظر موظف است انطباق عملیات ساختمانی با نقشه ها، ضوابط ایمنی و الزامات پروژه را کنترل کند و موارد مغایر را گزارش دهد.

بنابراین مسئولیت ها باید از یکدیگر تفکیک شوند: طراح یا شخص دارای صلاحیت جزئیات فنی را مشخص می کند، مجری مسئول اجرای صحیح و حفظ ایمنی سازه حفاظتی است و مهندس ناظر بر نحوه اجرا نظارت می کند. حضور ناظر به معنی انتقال مسئولیت اجرایی ایمنی از مجری به ناظر نیست و پیمانکار باید در تمام مدت استفاده از راهرو وضعیت اتصالات، سقف، پایه ها و مسیر عبور را کنترل کند.

سوالات متداول