نخاله های ساختمانی و بازیافت آن ها

نخاله چیست؟ نخاله‌ های ساختمانی که از آن با عناوین دیگری همچون ضایعات ساختمانی، پسماندهای ساختمانی، زباله‌‌ های ساختمانی، زائده‌ های ساختمانی و دور ریزهای ساختمانی و حتی طلای کثیف نیز یاد می‌ شود، زندگی شهری امروز را تحت‌ تاثیر قرار داده‌ اند! اگرچه از این مواد که حاصل پروژه‌ های عمرانی یا عملیات ساخت‌ و ساز هستند، اغلب به عنوان یک آلاینده زیست‌ محیطی در ایران و جهان یاد می‌ شود اما سال‌ هاست تولید ثروت از طریق مدیریت بازیافت نخاله‌ های ساختمانی، مورد توجه ویژه کارشناسان صنعت ساختمان و فعالان این حوزه است. در مقاله قبل به طور مفصل در خصوص بازیافت آهن صحبت کردیم در این مقاله قصد داریم به نخاله‌ های ساختمانی بپردازیم.

نخاله ساختمانی چیست؟

از نخاله‌‌ های ساختمانی، تعاریف مختلفی ارائه شده است؛ بر این اساس، نخاله یا ضایعات ساختمانی، موادی هستند که در فعالیت‌ های عمرانی و عملیات ساخت‌ و ساز به صورت ناخواسته و تصادفی، تولید می‌‌ شوند؛ به تعبیر دیگر، نخاله‌‌ های ساختمانی، مواد زائد جامدی هستند که از طریق:

• احداث
• تعمیر
• نوسازی یا تخریب سازه‌ ها
• اعم از راه‌ ها
• ساختمان‌ ها
• مجتمع‌ های مسکونی
• اداری، تجاری و نظایر آن ایجاد می‌ شوند.

در تعریف دیگر، نخاله‌ های ساختمانی، پسماندهایی هستند که از تخریب اماکن، ساخت‌ و ساز، نوسازی، تعمیرات، گودبرداری، حفاری و … به‌ جا‌ می‌ مانند.

بازیافت نخاله‌ های ساختمانی

صنعت ساختمان حدود 40 درصد کل مواد خام کره زمین و 12 درصد مصرف آب جهان را شامل می شود و نزدیک 40 درصد از منابع انرژی جهان نیز صرف فعالیت های ساختمانی می گردد؛ علاوه بر این 25 درصد کل چوب مصرفی در جهان برای پروژه های ساختمانی استفاده می شود.

با این حجم مصرف، اتلاف مصالح و تولید نخاله های ساختمانی تاثیر بسیار گسترده ای بر محیط زیست، اقتصاد و شرایط اجتماعی کشورها دارد. تحقیقات بین المللی نشان می دهد حجم نخاله های ساختمانی بین 13 تا 29 درصد کل زباله های جهان است و برخی پژوهش ها درصد نخاله های ناشی از عملیات ساخت و تخریب ساختمان را حدود 23 تا 33 درصد از کل زباله های خشک شهری اعلام کرده اند. از لحاظ وزنی، نخاله های ساختمانی حدود 15 تا 30 درصد کل ضایعات جامد شهری، کشاورزی، صنعتی و معدنی را تشکیل می دهند.

با توجه به این آمار، شناخت اینکه نخاله های ساختمانی را کجا بریزیم اهمیت ویژه ای دارد و هدایت صحیح این ضایعات به کارخانه های بازیافت نخاله های ساختمانی نه تنها از آلودگی محیط زیست جلوگیری می کند بلکه باعث ایجاد فرصت های اقتصادی و درآمدزایی پایدار می شود.

انواع نخاله‌ های ساختمانی

در هر پروژه ساخت و ساز یا تخریب ساختمان مقادیر زیادی نخاله ساختمانی تولید می شود که مدیریت و بازیافت آن اهمیت زیادی دارد. شناخت انواع نخاله و استفاده از کارخانه بازیافت نخاله های ساختمانی به صرفه جویی در منابع و کاهش زباله ساختمانی کمک می کند. در ادامه، به بررسی هر نوع نخاله ساختمانی و کاربردهای آن در فرآیند بازیافت می پردازیم تا تصویر کاملی از فرصت ها و مزایای مدیریت ضایعات ساختمان به دست آید.

مصالح بنایی و معدنی

مصالح بنایی و معدنی مانند بتن، آجر، سنگ و سیمان از رایج ترین انواع نخاله ساختمانی هستند. این مصالح حجم زیادی از زباله ساختمانی را تشکیل می دهند و به دلیل وزن بالا و سختی تجزیه، دفن آن ها در محیط زیست مشکل ساز است. با جمع آوری و انتقال این ضایعات به کارخانه بازیافت نخاله های ساختمانی، می توان آن ها را خرد و به مصالح قابل استفاده مانند شن و ماسه برای ساخت و ساز مجدد تبدیل کرد. استفاده از ضایعات بتن و آجر بازیافتی به کاهش مصرف مصالح اولیه و کاهش هزینه ها کمک می کند و تاثیر مثبتی بر محیط زیست دارد.

فلزات

فلزات مانند آهن، فولاد و آلومینیوم بخش دیگری از نخاله ساختمانی را تشکیل می دهند. میلگردهای استفاده شده در سازه های قدیمی نمونه بارز این ضایعات هستند. بازیافت فلزات ضایعاتی باعث صرفه جویی در منابع طبیعی و کاهش مصرف انرژی می شود. در کارخانه های بازیافت، فلزات از سایر زباله ساختمانی تفکیک شده و پس از فرآوری می توانند دوباره در ساخت و ساز یا تولید مصنوعات فلزی مورد استفاده قرار گیرند.

مواد چوبی

مواد چوبی شامل تخته، الوار، درب و قاب های چوبی می شوند و بخش مهمی از زباله ساختمانی را تشکیل می دهند. این ضایعات در صورتی که بازیافت نشوند، حجم زیادی از محل دفن زباله را اشغال می کنند. با بازیافت چوب در کارخانه بازیافت نخاله های ساختمانی می توان آن را به خرده چوب، ام دی اف یا مواد پرکننده تبدیل کرد و در ساخت مبلمان یا نماهای داخلی مجدداً استفاده نمود.

مواد گچی

مواد گچی مانند پارتیشن های گچی، گچ و پودر گچ نیز جزو نخاله ساختمانی هستند. این مواد به دلیل شکنندگی و قابلیت انتشار گرد و غبار، مدیریت آن ها بدون بازیافت دشوار است. بازیافت مواد گچی امکان تولید پانل های جدید، استفاده در پرکننده ها و حتی تولید مصالح ساختمانی سبز را فراهم می کند. هزینه راه اندازی این فرآیند به عواملی مانند قیمت دستگاه بازیافت نخاله های ساختمانی بستگی دارد و با سرمایه گذاری مناسب، بازده اقتصادی بالایی دارد.

پوشش های بام و کف

پوشش های بام و کف شامل کاشی، سرامیک، آسفالت و ورقه های سقفی هستند و در هنگام تخریب ساختمان به حجم زیادی از زباله ساختمانی تبدیل می شوند. بازیافت این ضایعات امکان تولید مصالح نو مانند آسفالت بازیافتی، شن و ماسه و پوشش های کف قابل استفاده دوباره را فراهم می کند. در کشورهای اروپایی، بازیافت نخاله های ساختمانی در اروپا به صورت گسترده انجام می شود و ضایعات بام و کف اغلب به پروژه های راهسازی و تولید مصالح جدید بازگردانده می شوند.

این مواد یا در محیط‌ زیست و حوادث طبیعی مانند زلزله، توفان، سیل و… تولید شده‌اند و یا حاصل عملیات ساخت‌ و ساز و تخریب هستند.

کدام مصالح ساختمانی، ضایعات بیشتری تولید می‌ کنند؟

براساس تحقیقات جهانی، معمولاً حدود 40 تا 50 درصد نخاله های ساختمانی شامل بتن، آسفالت، آجر، بلوک، سنگ و خاک است. حدود 20 تا 30 درصد آن را چوب و محصولات مرتبط با آن تشکیل می دهد و 20 تا 30 درصد باقی مانده پسماندهای متفرقه مانند فلزات، گچ، شیشه، آزبست، سایر مواد عایق و پلیمری و همچنین اجرای تاسیسات آب، فاضلاب و برق را شامل می شود.

در این میان، بعضی انواع مصالح ساختمانی ضایعات بیشتری تولید می کنند:

• بتن و آسفالت نسبت به سایر مصالح ضایعات بیشتری تولید کرده و حدود 50 درصد اجزای زباله های ساختمانی از نظر وزن و درصد بالایی از نظر حجم را تشکیل می دهند.
• مصالح چوبی حدود 25 درصد از کل نخاله های ساختمانی و فلزاتی مانند فولاد، آلومینیوم، شیشه، اجزای سقف، گچ، پلاستیک و… نیز 25 درصد دیگر را شامل می شوند.

طبق پژوهش های انجام شده:

• به طور متوسط به ازای تخریب هر متر مربع ساختمان 1.75 مترمکعب ضایعات ساختمانی تولید می شود.
• تقریباً 66 درصد از ضایعات ساختمانی تولید شده در شهرها به خاک برداری و گودبرداری پروژه های ساختمانی و حدود 24 درصد به تخریب ساختمان های قدیمی اختصاص دارد.
• همچنین حدود 8 درصد نخاله ها مربوط به پروژه های راه سازی و 2 درصد نیز به اتلاف مصالح در پروژه های ساختمانی بر می گردد.

از این حجم نخاله های ساختمانی، حدود 50 تا 80 درصد قابلیت بازیافت و استفاده مجدد را دارا هستند.

این آمار را می توان در قالب جدول زیر ذکر کرد:

نخاله‌ های ساختمانی در شهرها	خاک‌ برداری و گودبرداری پروژه‌ های ساختمانی	تخریب ساختمان‌ های قدیمی	راه‌ سازی	اتلاف مصالح
درصد	66 درصد	24 درصد	8 درصد	2 درصد

مدیریت نخاله‌ های ساختمانی

علاوه بر مفهوم و انواع نخاله های ساختمانی، موضوع بازیافت این ضایعات از دغدغه های اساسی مدیران، به ویژه مدیران شهری و شهرداری هاست. در این رابطه، بکارگیری دانش، فنون، ابزار و شیوه هایی در فعالیت های مختلف پروژه به منظور تحلیل، تصمیم گیری، برنامه ریزی، اختصاص منابع و کنترل مواد تولیدی ناخواسته در عملیات ساختمانی را مدیریت نخاله های ساختمانی می نامند.

تنظیم مجدد فعالیت های ساخت و ساز با هدف توسعه زیست محیطی شامل مصرف هوشمندانه منابع طبیعی، بهره وری در مصرف انرژی، محدود کردن آلاینده ها، توسعه اقتصادی به معنای بهره وری بالا، هزینه های کم و سود بالاتر و توسعه اجتماعی به مفهوم افزایش سطح اشتغال، بهبود سلامت جامعه و افزایش بهره وری فرآیند ساخت، از جمله اهداف مدیریت نخاله ها یا ضایعات ساختمانی به شمار می رود.

همچنین برخی صاحبنظران، جلوگیری از آلودگی محیط شامل آب، خاک و سنگ، بازیافت مصالح قابل مصرف، هدایت صحیح مواد زائد به محل های دفن و زیبا سازی را به عنوان اهداف بازیافت نخاله های ساختمانی معرفی می کنند. در حال حاضر برای مدیریت این ضایعات، حداقل از سه روش انباشت، دفن و بازیافت استفاده می شود.

روش های قدیمی انباشت و دفن مشکلاتی مانند کمبود محل دفن و مسائل زیست محیطی به همراه دارند، اما روش سوم یعنی بازیافت بدون آسیب رسانی به محیط زیست، سه نتیجه مثبت دارد:

1. نخاله های ساختمانی به خوبی مدیریت می شود.
2. استفاده مجدد از نخاله ها امکان پذیر است.
3. با حفظ منابع اولیه مرتبط با مصالح ساختمانی، اشتغال زایی و ارزآوری رونق می یابد.

دلایل بازیافت نخاله‌ های ساختمانی

هجوم حجم بالای نخاله ها برای دفن در زمین، افزایش تصاعدی هزینه ها بر اساس حجم و فاصله حمل نخاله ها، اشغال بیش از حد فضا، دشواری متراکم کردن آنها، عدم آمادگی برای اشتعال و استفاده برای تولید انرژی از مهم ترین دلایلی است که فعالان صنعت ساختمان را به سمت یافتن گزینه های اقتصادی در زمینه ضایعات ساختمانی سوق داده است.

با این توصیف، در مجموع می توان مهم ترین عوامل توجیه اقتصادی بازیافت نخاله های ساختمانی را شامل موارد زیر دانست:

• هزینه زیاد مصالح اولیه
• هزینه حمل نخاله از محل تولید به مکان دفن
• هزینه دفن نخاله
• افزایش روز افزون بهای مصالح اولیه
• خسارت های غیر قابل جبران زیست محیطی در بلند مدت

تاثیرات و کاربردهای بازیافت نخاله‌ های ساختمانی

یک مطالعه در آمریکا نشان می دهد استفاده از مصالح بازیافتی در ساختمان های فلزی به کاهش 74 درصدی مصرف انرژی، کاهش 90 درصدی مصرف مصالح، کاهش 40 درصدی مصرف آب در فرایند ساخت و کاهش 97 درصدی مواد معدنی منجر می شود.

از این رو، بازیافت نخاله های ساختمانی در بسیاری از کشورهای پیشرفته به دلیل مسائل زیست محیطی مانند کمبود منابع، محدودیت محل دفن و آلودگی هوا و خاک، مورد توجه ویژه قرار گرفته است.

کاربرد نخاله های ساختمانی بازیافت شده در کشورهای مختلف متفاوت است اما در مجموع رایج ترین کاربردهای آن را می توان به موارد زیر تقسیم کرد:

• تهیه بتن
• محوطه سازی
• راه سازی
• زیرسازی راه ها
• طراحی پارک ها

بازیافت نخاله‌ های ساختمانی در کشورهای پیشرفته

استراتژی کشورهای پیشرفته بر استفاده کمتر از منابع در برابر استفاده بیشتر از مصالح بازیافتی است؛ به این معنا که قبل از ساخت و ساز با بهره گیری از روش های علمی و کنترل های موثر، میزان نخاله ها و ضایعات ساختمانی کاهش می یابد.

در آمریکا، اتحادیه اروپا، ژاپن و سایر کشورهای پیشرفته، مجموعه علمی از روش ها و تجهیزات بهره برداری از منابع نخاله های ساختمانی ارائه شده است. در ادامه به فعالیت های آمریکا، اروپا و برخی کشورهای موفق در زمینه بازیافت نخاله های ساختمانی اشاره می شود:

بازیافت نخاله در آمریکا
در این کشور، آژانس حفاظت محیط زیست (EPA) نقش مهمی در مدیریت ضایعات ساختمانی دارد و به منزله حلقه اتصال نهادهای دست اندرکار در این زمینه است و برای سهولت جمع آوری نخاله ها و بازیافت حداکثری آن بستر سازی می کند.

بازیافت نخاله در اروپا
در اروپا، انجمن تخریب اروپا (EDA) وظایفی مشابه آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا دارد. اهمیت بازیافت نخاله های ساختمانی در کشورهای اروپایی به قدری است که طبق گزارش انجمن تخریب اروپا، حدود 30 سال پیش، یعنی در سال 1992، در زیرسازی جاده های اروپایی، 90 درصد یا بیشتر از ضایعات بازیافت شده ساختمانی مورد استفاده قرار گرفت.

بازیافت نخاله در آلمان
در این کشور بیش از 400 شرکت بازیافت نخاله های ساختمانی ثبت شده و نرخ بازیابی پسماندهای ساختمانی حدود 90 درصد است که نشان دهنده حمایت مدیریت پسماند از شرکت ها و نهادهای فعال در این حوزه می باشد.

بازیافت نخاله در انگلستان
به دلیل محدودیت فضای دپوی نخاله های ساختمانی، تلاش های گسترده ای برای تفکیک، بازیافت و بهره وری از ضایعات انجام شد که نتیجه آن عدم نیاز به محل های جدید دپو و افزایش عمر منابع و ذخایر بوده است.

بازیافت نخاله در دانمارک
در این کشور، قوانین حمایتی و زیرساخت های مناسب موجب شده است که 95 درصد از نخاله های ساختمانی بازیافت شوند.

بازیافت نخاله در هلند
در هلند که بیشترین نخاله های ساختمانی آن شامل بتن و آجر است، با وضع قوانین کاهش مالیات و عوارض و پرداخت یارانه، میزان بازیافت ضایعات ساختمانی به حدود 90 درصد رسیده است.

بازیافت نخاله در برزیل
در این کشور نیز قوانین به گونه ای تدوین شده اند که هزینه بازیافت نخاله های ساختمانی از هزینه دفع به روش های دیگر کمتر باشد.

در بسیاری از کشورهای دیگر نیز با وضع قوانین حمایتی و ایجاد زیرساخت های مناسب، بازیافت نخاله های ساختمانی طی سال های اخیر پیشرفت قابل توجهی داشته است.

بازیافت نخاله‌ های ساختمانی در ایران

هرچند بر اساس برآورد انجمن های ساختمان سازی سبز دنیا، 95 درصد زباله ها در یک ساخت و ساز معمولی قابل بازیافت است اما متاسفانه آمار رسمی درباره بازیافت نخاله های ساختمانی در کشور ما وجود ندارد. با این وجود، بررسی ها نشان می دهد میزان بازیافت مصالح ناشی از تخریب در ایران طی سال های گذشته کمتر از یک درصد است! همچنین حدود 85 درصد ضایعات ساختمانی ناشی از اتلاف مصالح در ایران به پنج دسته اختصاص دارد:

• بتن
• انواع بلوک و آجر
• خاک
• ملات
• گچ

طبق نظرات کارشناسان در اواسط دهه 1390، سالانه 17 میلیون تن و روزانه 46 هزار تن پسماند ساختمانی فقط در تهران تولید شده است که این رقم در کشور به حدود 60 میلیون تن نخاله ساختمانی در سال می رسد. همچنین به گفته فعالان حوزه بازیافت نخاله های ساختمانی، روزانه حدود 40 تا 50 هزار تن نخاله ساختمانی در تهران تولید می شود.

در سال 1395، برداشت حدود 297 هزار تن مواد تجدید ناپذیر از منابع موجب تولید 50 میلیون تن نخاله شده است! همچنین بر اساس اظهارات اعضای شورای شهر تهران، در سال 1395، روزانه 50 هزار تن نخاله و پسماند ساختمانی و عمرانی در زمان رکود تولید می شود که این رقم در زمان رونق ساخت و ساز به 100 هزار تن در روز افزایش می یابد.

اگر این آمار مبنا قرار گیرد، سالانه بین 18 تا 36 میلیون تن نخاله ساختمانی فقط در پایتخت تولید می شود! بدیهی است این ارقام در سال های مختلف متفاوت است و در سال های اخیر بالاتر از این میزان بوده است اما به دلیل عدم ارائه آمار رسمی، ارقام متفاوتی درباره میزان بازیافت نخاله های ساختمانی منتشر می شود.

طبق تحقیقات، در برخی موارد حدود 10 درصد مصالح ساختمانی فقط در کارگاه ها از بین می رود. بر این اساس، پیش بینی می شود تا سال 2025 میزان جمع آوری ضایعات ساختمانی در تهران نسبت به میزان دپو ضایعات در سال 2017 دو برابر شود و به تعبیر دیگر بیش از 100 درصد افزایش یابد.

آینده بازیافت نخاله‌ های ساختمانی

هرچند نخستین کارخانه بازیافت و پردازش نخاله های ساختمانی، آبان ماه سال 97 در پایتخت افتتاح شد که به گفته کارشناسان، سالانه میلیاردها تومان سود نصیب شهرداری و سرمایه گذاران می کند! اما با توجه به شرایط اقتصادی کشور، عدم ارائه تسهیلات مناسب و عدم تضمین های لازم به سرمایه گذاران از سوی دولت و نهادهای فعال در این عرصه، وضعیت بازیافت نخاله های ساختمانی در ایران، چندان امید بخش به نظر نمی رسد.

هرچند اتفاقات مثبت بسیاری در دنیا رخ داده است؛ از جمله دلایل اتلاف مصالح و ضایعات ساختمانی در ایران می توان به:

• عدم تطابق طراحی با ابعاد مصالح موجود در بازار
• ضعف دانش مدیریت پروژه
• عدم وجود قوانین حمایتی برای نهادها و شرکت های فعال در این زمینه
• نبود زیرساخت ها و تجهیزات مناسب برای استفاده از روش های مدرن بازیافت
• عدم نگهداری مناسب مصالح
• بی توجهی سازندگان به اتلاف مصالح با توجه به سود سرشار صنعت ساختمان

اشاره کرد.

با توجه به چالش ها و دلایل عدم بهره وری مناسب از بازیافت نخاله های ساختمانی در کشور، شیوه هایی نظیر:

• استفاده از ماشین آلات و دستگاه های بازیافت خارجی و تولید داخلی آنها
• الگوبرداری از تجربیات کشورهای موفق
• شناسایی فرصت های سرمایه گذاری
• احداث مراکز بازیافت نخاله های ساختمانی با تجهیزات و امکانات مناسب و حمایت از آن
• پذیرفتن مسئولیت بازیافت نخاله های تخریبی توسط پیمانکاران
• ترغیب کارآفرینان و سرمایه گذاران برای ورود به صنعت بازیافت نخاله های ساختمانی با توجه به سوددهی آن

از جمله راهکارهای جلوگیری از اتلاف ضایعات و بهبود مدیریت نخاله ساختمانی، می توان به جمع آوری صحیح، تفکیک مصالح، و انتقال به کارخانه بازیافت نخاله های ساختمانی اشاره کرد که نه تنها به حفظ محیط زیست کمک می کند بلکه فرصت های اقتصادی قابل توجهی ایجاد می کند. با بازیافت فلزات و مصالح ساختمانی، مانند میلگرد و سایر فلزات، می توان بخشی از هزینه های تولید مصالح جدید را کاهش داد و با توجه به قیمت آهن و ارزش اقتصادی آن، سرمایه گذاری در بازیافت ضایعات به منبع درآمد میلیاردی برای کشور تبدیل می شود. این اقدامات به کاهش دفن زباله، صرفه جویی در منابع طبیعی و توسعه پایدار صنعت ساختمان کمک می کند و همزمان امکان ایجاد کسب و کارهای پرسود در حوزه بازیافت ضایعات را فراهم می آورد.

سوالات متداول