اجزای آسانسور چیست و هر کدام چه وظیفه ای دارند؟

دسترسی سریع به محتوای این مطلب
اجزای آسانسور مجموعه ای از تجهیزات مکانیکی، الکتریکی، ایمنی و سازه ای هستند که حرکت کنترل شده کابین میان طبقات را ممکن می کنند. پشت ظاهر ساده کابین و دکمه ها، موتور، سامانه تعلیق، ریل راهنما، درب و مدارهای فرمان با یکدیگر کار می کنند. در آسانسور کششی، موتور و فلکه با سیم بکسل یا تسمه مخصوص، کابین را حرکت می دهند و وزنه تعادل بخشی از بار را متعادل می کند؛ در نوع هیدرولیکی، جابه جایی با پمپ، جک و مدار روغن انجام می شود. هر دو نوع به قطعات ایمنی متناسب با طراحی نیاز دارند. شناخت این تجهیزات برای مالک ساختمان، مدیر تاسیسات و خریدار مهم است؛ زیرا هزینه اجرا تنها به موتور محدود نمی شود و بررسی قیمت آهن مورد نیاز برای آهن کشی چاه نیز در برآورد پروژه نقش دارد.
در انتخاب اجزای اصلی آسانسور، ظرفیت حمل، سرعت، تعداد توقف ها، ارتفاع حرکت و شرایط چاه باید همزمان بررسی شوند. برای مثال، انتخاب ریل صرفا بر اساس وزن درست نیست؛ نوع مقطع، فاصله پایه ها و بارهای طراحی باید مشخص باشند و سپس قیمت ریل آسانسور با مشخصات فنی مقایسه شود. عملکرد درست قفل درب، گاورنر، ترمز ایمنی و ضربه گیر به اندازه کیفیت قطعات محرک اهمیت دارد؛ زیرا خرابی یک بخش حفاظتی ممکن است ایمنی سامانه را مختل کند. محل نصب تجهیزات، دسترسی برای تعمیرات و الزامات استاندارد نیز بر آرایش قطعات اثر می گذارند. در ادامه این مقاله از مرکزآهن، اجزای تشکیل دهنده آسانسور را در چهار گروه بررسی می کنیم، وظیفه هر قطعه را توضیح می دهیم و معیارهای انتخاب آنها را برای اجرای ایمن و نگهداری اصولی معرفی می کنیم.
اجزای آسانسور چیست؟
اجزای آسانسور به قطعاتی گفته می شود که در حرکت کابین، توقف در طبقات، عملکرد درب و حفاظت از مسافران نقش دارند. این قطعات مجموعه ای هماهنگ هستند. وقتی مسافر طبقه مقصد را انتخاب می کند، تابلو فرمان درخواست را پردازش می کند، وضعیت درب و مدار ایمنی را می سنجد و سپس فرمان حرکت را صادر می کند. در آسانسور کششی، موتور نیرو را از طریق فلکه و سیستم تعلیق به کابین منتقل می کند و ترمز وظیفه نگه داشتن آن را بر عهده دارد. بررسی انواع موتور آسانسور نیز بدون توجه به ظرفیت، سرعت و نوع کنترل، انتخاب دقیقی به دست نمی دهد. همزمان ریل ها مسیر حرکت را هدایت می کنند و حسگرهای موقعیت، توقف کابین را در تراز طبقه امکان پذیر می سازند.
در تعریف اجزای اصلی آسانسور، تجهیزات حرکت دهنده تنها بخشی از سامانه هستند؛ مدارهای کنترل، وسایل ایمنی و بخش های سازه ای نیز ضرورت دارند. برای نمونه، فتوسل آسانسور با تشخیص مانع در دهانه ورودی، مانع بسته شدن درب روی مسافر یا اشیا می شود، اما جایگزین قفل ایمنی درب نیست. قفل، وضعیت بسته و قفل بودن درب طبقه را به مدار کنترل اعلام می کند تا حرکت فقط در شرایط مجاز انجام شود. گاورنر و ترمز ایمنی نیز برای حفاظت در شرایط غیرعادی سرعت طراحی شده اند و وظیفه آنها با ترمز موتور تفاوت دارد. چاه آسانسور باید فضای حرکت، محل نصب تجهیزات و دسترسی لازم برای سرویس را فراهم کند. بنابراین فهرست قطعات از نقشه اجرایی و نوع سیستم استخراج می شود؛ زیرا اجزای مورد نیاز آسانسور هیدرولیکی دقیقا با نمونه کششی یکسان نیستند.

انواع اجزای آسانسور کدامند؟
انواع اجزای آسانسور را می توان در چهار گروه مکانیکی، الکتریکی، ایمنی و سازه ای دسته بندی کرد. تجهیزات مکانیکی شامل قطعاتی هستند که نیرو را منتقل می کنند، کابین را هدایت می کنند یا درب را به حرکت درمی آورند. برای نمونه، کابین آسانسور محل حمل مسافر یا بار است، اما قاب کابین، ریل ها و مجموعه محرک شرایط حرکت آن را فراهم می کنند. در سامانه کششی، سیم بکسل، فلکه و وزنه تعادل نیز در این گروه قرار دارند. در مقابل، اجزای سازه ای شامل فضای نصب و نقاط تحمل بار هستند؛ چاه، چاهک و تکیه گاه های فولادی یا بتنی باید بار تجهیزات را به ساختمان منتقل کنند. در فهرست های عمومی، اصطلاح اجزا اصلی آسانسور برای مجموعه این قطعات به کار می رود، اما برای سفارش باید گروه و وظیفه قطعه مشخص شود.
تجهیزات الکتریکی وظیفه تامین انرژی، پردازش درخواست ها و انتقال داده میان کابین و کنترلر را بر عهده دارند. تابلو فرمان، تابلو برق، تراول کابل، شستی ها و حسگرها در این گروه قرار می گیرند. گروه ایمنی برای پیشگیری از وضعیت های خطرناک یا محدود کردن پیامد آنها طراحی می شود و تجهیزاتی مانند گاورنر، پاراشوت، قفل درب و ضربه گیر را در بر می گیرد. این تقسیم بندی به تنظیم فهرست اجزای اصلی آسانسور کمک می کند، اما مرز فنی گروه ها همیشه کاملا جدا نیست؛ مثلا قفل درب دارای اجزای مکانیکی و کنتاکت الکتریکی ایمنی است. در آسانسور هیدرولیکی، واحد قدرت روغنی و جک جای مجموعه کششی را می گیرند و معمولا وزنه تعادل استفاده نمی شود. بنابراین، پیش از تهیه فهرست خرید، نوع آسانسور و نقشه اجرایی باید بررسی شوند تا تجهیزات غیرضروری سفارش داده نشوند.
اجزای مکانیکی آسانسور
اجزای مکانیکی آسانسور نیروی محرک را به حرکت کنترل شده کابین تبدیل می کنند و بار آن را در مسیر مشخص به تکیه گاه ها انتقال می دهند. در آسانسور کششی، گشتاور موتور به فلکه می رسد و تماس میان شیارهای فلکه و سیم بکسل یا تسمه تعلیق، جابه جایی کابین و وزنه تعادل را ممکن می سازد. قاب باربر کابین نیرو را به نقاط تعلیق منتقل می کند و کفشک های لغزشی یا غلطکی در امتداد ریل ها حرکت را هدایت می کنند. ترمز مکانیکی مجموعه محرک نیز کابین را هنگام توقف نگه می دارد. در میان اجزای اصلی آسانسور، انتخاب مجموعه تعلیق و قاب باربر باید با ظرفیت، سرعت، ارتفاع حرکت و آرایش طناب ها هماهنگ باشد. تغییر مشخصات، نیروهای وارد بر قطعات و تکیه گاه ها را تغییر می دهد.
بخش دیگری از تجهیزات مکانیکی به حرکت درب و کیفیت سواری مربوط می شود. اپراتور، لنگه های درب کابین را جابه جا می کند و در توقفگاه مجاز، از طریق سازوکار کوپلینگ درب طبقه را نیز حرکت می دهد. برای ارزیابی اجزای آسانسور در این گروه، باید علاوه بر نوع قطعه، شرایط کار آن نیز بررسی شود؛ مثلا لقی کفشک یا ناهمسانی کشش طناب ها می تواند لرزش و سایش ایجاد کند، در حالی که تنظیم نادرست غلطک های درب باعث گیر کردن لنگه ها می شود. انتخاب مناسب به تعداد سفرهای روزانه، دسترسی تعمیراتی و محدودیت های چاه وابسته است. در آسانسور هیدرولیکی، جک و واحد قدرت روغنی وظیفه تولید حرکت را انجام می دهند و لزوما وزنه تعادل وجود ندارد. بنابراین، نقشه قطعات مکانیکی باید با نوع سیستم و مشخصات واقعی دستگاه مطابقت داشته باشد.
موتور آسانسور
موتور آسانسور نیروی لازم برای حرکت کابین کششی را فراهم می کند. در نوع گیربکسی، گشتاور از طریق جعبه دنده به فلکه انتقال می یابد؛ اما در موتور گیرلس، فلکه بدون گیربکس به محور محرک متصل است. موتور گیرلس آهنربای دائم به دلیل بازده مناسب، صدای کمتر و ابعاد کوچک در طرح های جدید استفاده می شود. ترمز الکترومکانیکی مستقل از تولید گشتاور، کابین را هنگام توقف در جای خود نگه می دارد و باید با مجموعه محرک سازگار باشد.
موتور از اجزای آسانسور است که انتخاب آن مستقیما بر کیفیت حرکت و مصرف انرژی اثر می گذارد. ظرفیت نامی، سرعت، نسبت تعلیق، تعداد استارت و محل نصب در تعیین مشخصات آن نقش دارند. توان پلاک به تنهایی کافی نیست؛ گشتاور، قطر فلکه، نوع انکودر و سازگاری با درایو نیز باید بررسی شوند. هنگام سرویس، صدای یاتاقان، دمای کارکرد، وضعیت ترمز و اتصالات الکتریکی کنترل می شوند. در آسانسور هیدرولیکی، موتور الکتریکی به جای فلکه کششی، پمپ روغن را به حرکت درمی آورد و وظیفه آن با موتور کششی تفاوت دارد.
کابین آسانسور
کابین آسانسور فضای حمل مسافر یا بار است و از کف باربر، دیواره ها، سقف، ورودی و تجهیزات داخلی تشکیل می شود. در میان اجزای اصلی آسانسور، کابین ظرفیت مفید و شرایط استفاده را تعیین می کند. بدنه روی شاسی یا یوک قرار می گیرد و بار به سیستم تعلیق منتقل می شود. کفشک های قاب نیز حرکت را روی ریل هدایت می کنند. کف کابین باید برای بار نامی و بارهای متمرکز احتمالی، مانند چرخ ویلچر یا چرخ دستی، طراحی شود. ابعاد مفید آن نیز با ظرفیت مجاز و الزامات دسترس پذیری هماهنگ می شوند.
در فضای داخلی، روشنایی عادی و اضطراری، تهویه، دستگیره و پنل شستی با توجه به کاربری نصب می شوند. انتخاب ورق استیل، شیشه، کفپوش یا پوشش سنگی باید با جرم مجاز مجموعه سازگار باشد؛ زیرا افزودن تزئینات سنگین بدون محاسبه می تواند تعادل سیستم را تغییر دهد. در آسانسور باری، مقاومت کف و دیواره ها در برابر ضربه مهم است. بازرسی دوره ای شامل کنترل اتصالات، سلامت کف، روشنایی و استحکام دستگیره ها می شود.

ریل راهنمای آسانسور
ریل راهنمای آسانسور مسیر عمودی کابین و وزنه تعادل را مشخص می کند و حرکت جانبی آنها را محدود می سازد. این قطعه معمولا مقطع T فولادی دارد و با براکت و لقمه به سازه چاه مهار می شود. کفشک لغزشی یا غلطکی نصب شده روی قاب کابین در امتداد ریل حرکت می کند. در آسانسورهای دارای پاراشوت، ریل کابین باید نیروهای ناشی از درگیری ترمز ایمنی را مطابق طراحی تحمل کند. بنابراین ریل کابین و وزنه تعادل لزوما اندازه و مشخصات یکسانی ندارند.
برای انتخاب ریل، ظرفیت نامی، سرعت، ارتفاع حرکت، فاصله براکت ها و نوع سیستم ایمنی بررسی می شوند. راستای نصب، صافی سطح و اتصال دقیق شاخه ها با پشت بند اهمیت دارد؛ زیرا ناهمراستایی می تواند لرزش، صدا و فرسودگی کفشک ها را افزایش دهد. هنگام تحویل، ابعاد مقطع، تابیدگی و سلامت لبه ها کنترل می شوند. استاندارد ISO 8100-33 مشخصات ابعادی و تلرانس های ریل T و پشت بند آن را پوشش می دهد. روغن کاری نیز مطابق نوع کفشک و دستور سازنده انجام می شود.
درب و اپراتور آسانسور
درب و اپراتور آسانسور مسیر ورود و خروج مسافران را کنترل می کنند. در آسانسورهای دارای درب اتوماتیک، اپراتور روی کابین نصب می شود و با موتور الکتریکی، تسمه یا مکانیزم انتقال حرکت، لنگه های درب کابین را باز و بسته می کند. هنگام توقف کابین در محدوده مجاز طبقه، مکانیزم کوپلینگ اپراتور با غلطک های درب طبقه درگیر می شود تا هر دو درب هماهنگ حرکت کنند. درب طبقه زمانی که کابین در محل مناسب حضور ندارد، باید قفل بماند و دسترسی به چاه را محدود کند.
در انتخاب مجموعه درب، عرض بازشو، وزن لنگه ها، نوع بازشدن از مرکز یا کنار و تعداد دفعات تردد اهمیت دارند. تنظیم سرعت و نیروی بسته شدن باید با الزامات ایمنی و مشخصات سازنده مطابقت داشته باشد. پرده نوری با تشخیص مانع در دهانه ورودی، فرمان بازگشایی مجدد درب را ایجاد می کند؛ اما جایگزین قفل مکانیکی و مدار نظارت بر بسته بودن درب نیست. هنگام سرویس، ریل آویز، غلطک ها، تسمه، کفشک و فاصله لنگه ها بررسی می شوند تا گیرکردن یا ضربه هنگام حرکت کاهش یابد.
سیم بکسل و فلکه کششی آسانسور
سیم بکسل و فلکه کششی آسانسور نیروی موتور را به حرکت کابین تبدیل می کنند. سیم بکسل از رشته های فولادی تابیده تشکیل می شود و کابین و وزنه تعادل را نگه می دارد. فلکه به موتور متصل است و شیارهای آن با اصطکاک، حرکت طناب را کنترل می کنند. در آرایش یک به یک، سرعت طناب و کابین برابر است؛ اما در آرایش دو به یک، طناب با سرعت دو برابر کابین حرکت می کند. این آرایش بر گشتاور لازم و نحوه نصب تجهیزات نیز اثر دارد.
در میان اجزای آسانسور، سازگاری سیم بکسل و فلکه به دلیل تماس مداوم اهمیت دارد. قطر طناب، قطر فلکه، شکل شیار و نسبت تعلیق طبق محاسبات تعیین می شوند. در سرویس، شکستگی مفتول ها، کاهش قطر، خوردگی و تفاوت کشش طناب ها کنترل می شود. شیار فرسوده سایش سیم بکسل جدید را افزایش می دهد. هنگام تعویض طناب ها، سلامت فلکه نیز ارزیابی می شود. تنظیم کشش یا تعویض قطعات باید توسط متخصص انجام شود.
وزنه تعادل آسانسور
وزنه تعادل از اجزای اصلی آسانسور کششی است و وزن کابین خالی و بخشی از بار نامی را متعادل می کند. جرم متداول آن برابر وزن کابین خالی به اضافه حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد بار نامی است، اما عدد نهایی باید از محاسبات سازنده به دست آید. بلوک های چدنی، فولادی یا بتنی در قاب مهارشده قرار می گیرند و با طناب به کابین متصل هستند. با بالا رفتن کابین، وزنه پایین می رود و برعکس.
قاب وزنه با کفشک یا غلطک روی ریل های اختصاصی حرکت می کند و باید فاصله ایمن با دیگر تجهیزات داشته باشد. جرم نامناسب می تواند مصرف انرژی، بار موتور و شرایط کشش طناب ها را تغییر دهد. هنگام سرویس، مهار بلوک ها، سلامت قاب، کفشک ها و وضعیت ریل بررسی می شود. افزودن پوشش سنگی یا تجهیزات سنگین به کابین نیز ممکن است بازبینی محاسبات تعادل را ضروری کند. در آسانسورهای هیدرولیکی متداول، وزنه تعادل وجود ندارد؛ زیرا سامانه جک و روغن وظیفه جابه جایی کابین را انجام می دهد.

اجزای الکتریکی آسانسور
اجزای الکتریکی آسانسور تامین انرژی، دریافت درخواست ها و هماهنگی حرکت با وضعیت درب و طبقات را مدیریت می کنند. تابلو برق، تغذیه ورودی و تجهیزات حفاظت الکتریکی را در بر می گیرد؛ اما تابلو فرمان درخواست مسافر و وضعیت دستگاه را تحلیل می کند تا جهت حرکت و ترتیب توقف ها تعیین شود. در آسانسور کششی، درایو کنترل دور با تنظیم توان تحویلی به موتور، شتاب گیری و کاهش سرعت را مطابق برنامه انجام می دهد. انکودر یا سامانه موقعیت یابی نیز داده لازم برای تنظیم سرعت و توقف دقیق را فراهم می کند. در میان اجزای اصلی آسانسور، تفاوت تجهیزات تامین توان و تجهیزات تصمیم گیری اهمیت دارد؛ زیرا کلید حفاظتی برق به تنهایی نمی تواند فرمان توقف کنترل شده را اجرا کند.
برای ارتباط میان کابین متحرک و کنترلر ثابت، تراول کابل سیگنال های شستی، روشنایی و ارتباط اضطراری را منتقل می کند. پنل های احضار درخواست کاربر را ثبت می کنند و حسگرهای موقعیت، بار و وضعیت درب اطلاعات عملکرد دستگاه را به کنترلر می رسانند. هنگام بررسی اجزای آسانسور باید تجهیزات کنترلی معمول را از وسایل دارای نقش ایمنی مستقل تشخیص داد؛ برای مثال، حسگر معمولی موقعیت جایگزین کلید حد نهایی یا مدار قفل درب نیست. انتخاب قطعات با نقشه برق، ولتاژ و توان موتور، روش ارتباطی و شرایط محیطی هماهنگ می شود. در نگهداری، کیفیت اتصال ها، وضعیت عایق کابل، عملکرد حفاظت ها و سوابق خطای کنترلر کنترل می شوند. به این ترتیب، منشا اختلال الکتریکی پیش از تعویض بی دلیل قطعات مشخص می شود.
تابلو فرمان آسانسور
تابلو فرمان آسانسور مرکز تصمیم گیری دستگاه است و درخواست های کابین و طبقات را به دستور حرکت و توقف تبدیل می کند. پردازنده با دریافت موقعیت کابین، وضعیت درب، جهت حرکت و سیگنال مدار ایمنی، زمان حرکت و طبقه مقصد را تعیین می کند. در آسانسور کششی مجهز به درایو، تابلو فرمان با آن ارتباط دارد تا شتاب گیری، کاهش سرعت و توقف هم تراز با کف طبقه انجام شود. در سیستم های گروهی، تخصیص درخواست ها میان چند کابین توسط کنترلر گروه مدیریت می شود.
اجزای تابلو بسته به طراحی شامل برد کنترل، منبع تغذیه، رله ها، ماژول های ورودی و خروجی و رابط ارتباطی هستند؛ در برخی مدل ها درایو نیز در همان کابینت قرار می گیرد. وضعیت قفل درب و زنجیره ایمنی باید پیش از صدور اجازه حرکت بررسی شود و فرمان نرم افزاری جایگزین حفاظت سخت افزاری نیست. هنگام خرید، سازگاری با نوع موتور، تعداد توقف ها، انکودر و تجهیزات درب اهمیت دارد. امکان ثبت خطا و عیب یابی نیز سرویس دوره ای را آسان تر می کند.
تابلو برق آسانسور
تابلو برق آسانسور محل دریافت و توزیع انرژی مورد نیاز دستگاه است و برخلاف تابلو فرمان، درباره مقصد یا سرعت کابین تصمیم نمی گیرد. برق ورودی ساختمان از طریق تجهیزات قطع و حفاظت به مدار تغذیه کنترلر و موتور می رسد. در این تابلو ممکن است کلید اصلی قطع کننده، کلیدهای حفاظتی، فیوزها و ترمینال های اتصال نصب شوند. ظرفیت تجهیزات بر اساس توان موتور، جریان راه اندازی، نوع شبکه و جریان اتصال کوتاه انتخاب می شود. وجود اتصال زمین مناسب برای کاهش خطر برق گرفتگی و عملکرد صحیح حفاظت ها ضروری است.
در طراحی مدار، تغذیه روشنایی کابین، چاه و فضاهای تجهیزات باید مطابق استاندارد از مدار اصلی حرکت تفکیک شود تا با قطع کلید اصلی، روشنایی های سرویس خاموش نشوند. محل کلید قطع باید برای متخصصان قابل دسترس باشد و امکان ایزوله کردن مدار را فراهم کند. هنگام بازرسی، محکم بودن اتصالات، سلامت عایق، نشانه های داغ شدن، عملکرد تجهیزات حفاظتی و وضعیت اتصال زمین بررسی می شوند. سیم کشی و تغییر تابلو باید بر اساس نقشه مصوب توسط برقکار متخصص انجام شود.
تراول کابل آسانسور
تراول کابل آسانسور ارتباط کابین متحرک با تابلو و تجهیزات ثابت را برقرار می کند. یک سر آن به کابین و سر دیگر به نقطه ای ثابت در چاه متصل است. بخش آویزان کابل هنگام حرکت، حلقه ای انعطاف پذیر تشکیل می دهد. رشته های داخلی آن برق روشنایی، سیگنال شستی ها، ارتباط اضطراری و گاهی تصویر دوربین را منتقل می کنند. کابل به صورت تخت یا گرد تولید می شود و باید برای خم شدن مداوم مناسب باشد.
در انتخاب این قطعه از اجزای آسانسور، تعداد رشته ها، سطح مقطع، ولتاژ و ارتفاع حرکت اهمیت دارند. برای داده های حساس ممکن است زوج سیم شیلددار یا فیبر نوری لازم باشد تا نویز بر ارتباط اثر نگذارد. فاصله حلقه کابل از ریل و براکت باید کافی باشد و مهار دو سر از انتقال کشش به ترمینال ها جلوگیری کند. در بازرسی، ترک روکش، پیچ خوردگی، ساییدگی و گیر کردن حلقه بررسی می شود؛ زیرا آسیب آن ممکن است باعث اختلال فرمان یا قطع روشنایی کابین شود.
شستی و پنل کنترل آسانسور
شستی و پنل کنترل آسانسور رابط مستقیم مسافر با سامانه فرمان هستند. پنل داخل کابین معمولا دکمه انتخاب طبقات، باز کردن درب، زنگ هشدار و نمایشگر موقعیت یا جهت حرکت را در بر می گیرد. پنل احضار در هر طبقه نیز درخواست حرکت را ثبت می کند و بسته به نوع کنترل، یک دکمه یا دو دکمه جهت بالا و پایین دارد. فشردن کلید فرمانی را به تابلو کنترل می فرستد؛ روشن شدن چراغ شستی نشان می دهد درخواست دریافت شده است، نه اینکه حرکت بلافاصله آغاز می شود.
در انتخاب این تجهیزات، خوانایی علائم، مقاومت شستی در برابر استفاده مکرر و دسترسی افراد دارای محدودیت حرکتی اهمیت دارند. دکمه های دارای علامت برجسته، تضاد رنگ مناسب و بازخورد صوتی یا نوری استفاده را آسان تر می کنند. محل نصب و ارتفاع کلیدها باید با الزامات دسترس پذیری پروژه هماهنگ باشد. در آسانسورهای پرتردد، پنل ضدخش و قطعات قابل تعویض هزینه نگهداری را کاهش می دهند. هنگام سرویس، عملکرد کلید هشدار، دکمه باز کردن درب، چراغ ها و نمایشگر بررسی می شود.
سنسورهای آسانسور
سنسورهای آسانسور موقعیت کابین، وضعیت درب و شرایط حرکت را به کنترلر گزارش می دهند. سنسورهای مغناطیسی با شناسایی نشانگرهای نصب شده در چاه، محدوده طبقات را مشخص می کنند. در سامانه های پیشرفته، انکودر یا سیستم موقعیت یابی مطلق، داده موقعیت و سرعت را فراهم می کند تا کابین هم تراز با کف طبقه توقف کند. این حسگرها باید با روش موقعیت یابی و کنترلر سازگار باشند.
گروه دیگری از حسگرها برای پایش درب، بار و تجهیزات استفاده می شوند. پرده نوری در ورودی کابین، حضور مانع را تشخیص می دهد و باعث باز شدن دوباره درب می شود؛ حسگر بار نیز در صورت اضافه بار، از شروع حرکت عادی جلوگیری می کند. کلیدهای حد نهایی و کنتاکت های قفل درب عملکرد حفاظتی دارند و نباید با حسگرهای صرفا کنترلی یکسان فرض شوند. هنگام سرویس، محل نصب، فاصله تحریک، سلامت سیم کشی و ثبت خطاها بررسی می شود؛ زیرا تنظیم نبودن حسگر ممکن است توقف نادقیق یا اختلال در باز و بسته شدن درب ایجاد کند.

تجهیزات ایمنی آسانسور
تجهیزات ایمنی آسانسور برای پیشگیری از حرکت خطرناک، محدود کردن دسترسی ناایمن به چاه و کاهش پیامد خرابی طراحی می شوند. در این گروه، هر وسیله وظیفه مشخصی دارد و سالم بودن یکی از آنها نقص دیگری را جبران نمی کند. قفل درب طبقه، باز شدن درب در شرایط غیرمجاز را محدود می کند و کنتاکت آن وضعیت قفل را به مدار ایمنی گزارش می دهد. در آسانسور کششی، گاورنر در صورت افزایش غیرمجاز سرعت می تواند پاراشوت را فعال کند تا کابین روی ریل متوقف شود. ضربه گیرهای چاهک نیز برای کاهش شدت برخورد احتمالی در انتهای مسیر پیش بینی می شوند و برای توقف عادی کاربرد ندارند. در میان اجزا اصلی آسانسور، این وسایل باید نه فقط بر اساس ابعاد، بلکه بر اساس سرعت نامی، ظرفیت و مدارک سازگاری انتخاب شوند.
بخشی از حفاظت به کنترل حرکت ناخواسته کابین، ترمز محرک و امکان درخواست کمک مربوط است. سامانه جلوگیری از حرکت ناخواسته با درب باز و حفاظت در برابر سرعت بیش از حد در جهت بالا، بسته به طراحی، با حسگرها، مدارهای ایمنی و تجهیزات ترمز اجرا می شوند. همچنین نجات خودکار در برخی مدل ها با منبع تغذیه پشتیبان، کابین را به توقفگاه مناسب می رساند؛ اما شرایط آن به سالم بودن مدارهای لازم وابسته است. برای ارزیابی اجزای آسانسور در این گروه، باید گواهی تایید، روش نصب، آزمون راه اندازی و برنامه بازرسی دوره ای بررسی شود. اگر نقصی در قفل درب یا وسیله توقف اضطراری تشخیص داده شود، دستگاه نباید پیش از رفع عیب و تایید متخصص به کار عادی بازگردد. این قاعده حتی وقتی سایر اجزای دستگاه بدون خطا کار می کنند نیز برقرار است.
گاورنر آسانسور
گاورنر آسانسور وسیله ایمنی تشخیص سرعت بیش از حد است که در شرایط تعیین شده، سازوکار پاراشوت را فعال می کند. در طرح متداول، سیم بکسل مستقل گاورنر از روی فلکه آن می گذرد و با فلکه کشش دهنده چاهک تحت کشش باقی می ماند. حرکت کابین باعث چرخش فلکه گاورنر می شود. هنگام رسیدن سرعت به آستانه تنظیم شده، مکانیزم حساس به سرعت عمل می کند و با مهار طناب گاورنر، اهرم ترمز ایمنی را به حرکت درمی آورد. فک های پاراشوت در ادامه با ریل درگیر می شوند و کابین را متوقف می کنند.
در میان اجزای آسانسور، گاورنر با ترمز معمول موتور تفاوت اساسی دارد: ترمز موتور کابین را در توقف عادی نگه می دارد، اما گاورنر آغازگر حفاظت اضطراری سرعت است. برخی مدل ها کلید برقی دارند که در شرایط تعیین شده مدار ایمنی را قطع می کند. هنگام انتخاب، سرعت نامی، آستانه تحریک و سازگاری با پاراشوت بررسی می شوند. آزمون تحریک، کنترل کشش طناب و بازرسی کلید باید طبق دستور سازنده و فقط توسط متخصص انجام شود.
ترمز ایمنی یا پاراشوت
ترمز ایمنی یا پاراشوت قطعه ای مکانیکی است که در شرایط اضطراری، کابین آسانسور را با گرفتن ریل های راهنما متوقف و در همان موقعیت نگه می دارد. این مجموعه روی شاسی کابین نصب می شود و پس از تحریک گاورنر، فک ها یا گوه های آن به سطوح ریل نزدیک می شوند. با افزایش اصطکاک، حرکت رو به پایین مهار می شود. پاراشوت با ترمز معمول موتور تفاوت دارد؛ زیرا مستقیما روی ریل عمل می کند و برای توقف اضطراری طراحی شده است.
پاراشوت ها به دو گروه لحظه ای و تدریجی تقسیم می شوند. نوع لحظه ای فقط در آسانسورهای کم سرعت و شرایط مجاز کاربرد دارد؛ نوع تدریجی با کنترل نیروی گیرش، کاهش سرعت ملایم تری ایجاد می کند. هنگام انتخاب، سرعت نامی، مجموع جرم کابین و بار، مشخصات ریل و سازگاری با گاورنر بررسی می شوند. پس از عملکرد پاراشوت، راه اندازی مجدد تنها پس از بررسی علت، آزادسازی اصولی و تایید متخصص مجاز است. آزمون عملکرد آن نیز باید با روش ایمن و مطابق دستورالعمل سازنده انجام شود.
ضربه گیر آسانسور
ضربه گیر آسانسور در انتهای مسیر کابین و وزنه تعادل قرار می گیرد و هنگام حرکت بیش از حد، انرژی برخورد را جذب یا مستهلک می کند. این قطعات معمولا زیر کابین و وزنه تعادل، در چاهک نصب می شوند. نوع ذخیره کننده انرژی، مانند مدل فنری یا پلیمری، با فشرده شدن انرژی را ذخیره می کند و برای سرعت های مشخص کاربرد دارد. نوع مستهلک کننده انرژی، مانند مدل هیدرولیکی، با جریان کنترل شده روغن شدت ضربه را کاهش می دهد.
انتخاب ضربه گیر بر اساس سرعت نامی، جرم کابین با بار مجاز، جرم وزنه تعادل و کورس لازم انجام می شود. سرعت بالاتر به ظرفیت جذب انرژی و کورس بیشتری نیاز دارد؛ بنابراین جایگزینی مدل ها بدون تایید فنی مجاز نیست. هنگام نصب، محل برخورد با محور ضربه گیر هماهنگ و فضای ایمن چاهک حفظ شود. در بازرسی، خوردگی، تغییر شکل، نشتی روغن و بازگشت کامل پیستون هیدرولیکی بررسی می شوند. ضربه گیر وسیله توقف عادی نیست و خرابی ترمز یا تجهیزات کنترل انتهای مسیر را جبران نمی کند.
قفل ایمنی درب آسانسور
قفل ایمنی درب آسانسور از باز شدن درب طبقه هنگامی که کابین در محدوده مجاز آن حضور ندارد جلوگیری می کند. این قطعه شامل زبانه یا قلاب قفل شونده، اجزای نگهدارنده و کنتاکت ایمنی است. پس از بسته شدن درب، زبانه باید به اندازه لازم درگیر شود و سپس کنتاکت، قفل بودن درب را به مدار ایمنی اعلام کند. تا زمانی که قفل تایید نشده باشد، آسانسور در کارکرد عادی اجازه شروع حرکت ندارد. این سازوکار خطر سقوط افراد به چاه را کاهش می دهد.
در آسانسورهای اتوماتیک، کوپلینگ درب کابین هنگام توقف در طبقه، مکانیزم بازکننده قفل درب طبقه را فعال می کند. باز کردن اضطراری قفل با کلید مخصوص فقط باید توسط فرد مجاز و با رعایت دستورالعمل ایمنی انجام شود. هنگام سرویس، میزان درگیری زبانه، سلامت کنتاکت ها، تنظیم غلطک ها و استحکام اتصالات بررسی می شوند. دستکاری یا پل زدن کنتاکت قفل بسیار خطرناک است؛ زیرا می تواند امکان حرکت با درب باز یا قفل نشده را ایجاد کند. انتخاب قفل باید مطابق نوع درب و الزامات استاندارد باشد.
سیستم نجات اضطراری آسانسور
سیستم نجات اضطراری آسانسور برای خروج مسافران هنگام قطع برق یا توقف غیرعادی طراحی می شود. در آسانسور مجهز به نجات خودکار، دستگاه ARD با باتری پشتیبان، پس از تشخیص قطع برق و تایید مدار ایمنی، کنترلر و محرک را برای حرکت آهسته تغذیه می کند. کابین به توقفگاه مناسب می رسد، هم تراز می شود و درب را باز می کند. این عملکرد در صورت نقص مدار ایمنی یا شرایط خارج از محدوده طراحی فعال نمی شود و جایگزین سایر تجهیزات حفاظتی نیست.
نجات اضطراری فقط حرکت خودکار نیست؛ زنگ هشدار و ارتباط صوتی دوطرفه، تماس مسافران محبوس با مرکز امداد را برقرار می کنند و باید هنگام قطع برق نیز کار کنند. ظرفیت باتری، سازگاری با درایو و کنترلر و نحوه شارژ در انتخاب تجهیزات اهمیت دارند. در سرویس دوره ای، عملکرد نجات خودکار، سلامت باتری و تماس اضطراری در شرایط کنترل شده آزموده می شوند. اگر حرکت خودکار امکان پذیر نباشد، آزادسازی مسافران باید مطابق دستورالعمل سازنده و توسط افراد آموزش دیده انجام شود؛ مسافر نباید درب را به زور باز کند.

اجزای سازه ای آسانسور
اجزای سازه ای آسانسور بخش هایی از ساختمان و تکیه گاه های نصب هستند که فضای حرکت و مسیر انتقال بار تجهیزات را فراهم می کنند. چاه و چاهک، آهن کشی یا تکیه گاه های سازه ای و فضای موتورخانه در طرح های مربوط در این گروه قرار دارند. برخلاف قطعات محرک، این بخش ها در طول بهره برداری جابه جا نمی شوند؛ با این حال، تغییر شکل یا اجرای نادرست آنها می تواند مسیر حرکت کابین را مختل کند. دیواره چاه باید امکان مهار براکت های ریل را داشته باشد و کف چاهک باید نیروهای وارد بر پایه ضربه گیر و بارهای طراحی را تحمل کند. از میان اجزای اصلی اسانسور، ریل ها و تکیه گاه های آنها ارتباط مستقیم با ایمنی ترمز اضطراری دارند؛ زیرا بار حاصل از درگیری پاراشوت به سازه منتقل می شود.
آهن کشی برخی پروژه ها با تیر و ستون فولادی اجرا می شود تا نقاط مهار درب و ریل فراهم شوند، اما اگر سازه بتنی برای این بارها طراحی شده باشد، همیشه قاب فولادی مستقل لازم نیست. موتورخانه نیز در مدل های دارای موتورخانه محل نصب محرک و دسترسی تعمیراتی است؛ در طرح بدون موتورخانه، محل تجهیزات در چاه یا فضای اختصاصی دیگری پیش بینی می شود. هنگام کنترل اجزای آسانسور در بخش سازه ای، ابعاد مفید چاه، عمق چاهک، فضای بالاسری، ظرفیت مهارها، دسترسی ایمن و حفاظت در برابر نفوذ آب بررسی می شوند. هماهنگی نقشه های معماری، سازه و آسانسور قبل از اجرا مانع از تغییرات پرهزینه و ایجاد نقاط اتصال نامطمئن می شود. تایید نهایی باید با محاسبات پروژه و نقشه های مصوب مطابقت داشته باشد.
چاه و چاهک آسانسور
چاه آسانسور فضای عمودی محصور در ساختمان است که کابین و در نوع کششی، وزنه تعادل در آن جابه جا می شوند. ریل های راهنما، براکت ها، درب های طبقات و کابل کشی نیز در این فضا نصب می شوند. ابعاد مفید چاه باید با عرض و عمق کابین، نوع درب، فاصله های ایمن و نقشه سازنده مطابقت داشته باشد. فضای بالاسری در بالای چاه نیز باید برای حرکت تجهیزات و حفظ فضای ایمن هنگام بازرسی کافی باشد.
چاهک پایین ترین بخش چاه، زیر تراز پایین ترین توقف است و محل استقرار ضربه گیرها، تجهیزات کشش سیم گاورنر و کلیدهای حفاظتی محسوب می شود. کف و دیواره های آن باید بارهای طراحی را تحمل کنند و در برابر نفوذ آب محافظت شوند. عمق چاهک برای تمام آسانسورها یکسان نیست و با سرعت، نوع ضربه گیر و ابعاد تجهیزات تغییر می کند. برای سرویس ایمن، دسترسی مناسب، روشنایی، فضای پناه تکنسین و تجهیزات توقف یا بازرسی مطابق الزامات طرح ضروری است. پیش از نصب، تراز کف، خشک بودن چاهک و نبود موانع بررسی می شود.
آهن کشی آسانسور
آهن کشی آسانسور به اجرای تیرها، ستون ها و اتصالات فولادی گفته می شود که در چاه آسانسور برای نصب ریل های راهنما، چهارچوب درب طبقات و تکیه گاه تجهیزات به کار می روند. این سازه باید نیروهای ناشی از حرکت کابین، عملکرد پاراشوت و بارهای وارد بر براکت ها را به ساختمان منتقل کند. نوع و ابعاد پروفیل ها بر اساس نقشه آسانسور، فاصله نقاط مهار و محاسبات سازه تعیین می شوند؛ بنابراین استفاده از یک سایز ثابت تیرآهن یا قوطی برای پروژه ها صحیح نیست.
پیش از ساخت، محل درب ها، محور ریل ها و نقاط اتصال با نقشه های اجرایی کنترل می شود. سپس شاقولی بودن اعضا، کیفیت جوش یا پیچ ها و مقاومت مهارها بررسی می شود تا تغییر شکل سازه باعث انحراف ریل نشود. در ساختمان بتنی که تکیه گاه مناسب پیش بینی شده، ممکن است آهن کشی مستقل ضرورت نداشته باشد. پوشش ضدخوردگی، رعایت الزامات حریق و بارهای لرزه ای پروژه نیز اهمیت دارند. تایید نهایی اتصالات باید توسط افراد صلاحیت دار انجام شود.

موتورخانه آسانسور
موتورخانه آسانسور فضایی اختصاصی برای نصب و سرویس تجهیزات محرک و کنترلی در مدل های دارای موتورخانه است. در آسانسور کششی، موتور، فلکه کششی، ترمز و گاهی تابلو فرمان و گاورنر در این فضا قرار می گیرند. موقعیت موتورخانه می تواند بالای چاه یا در محل دیگری باشد. در آسانسور هیدرولیکی نیز اتاق تجهیزات محل استقرار پاوریونیت شامل موتور پمپ، مخزن روغن و شیرهای کنترل است. بنابراین، چیدمان تجهیزات با نوع آسانسور تغییر می کند و باید از نقشه سازنده پیروی کند.
کف موتورخانه باید توان تحمل بارهای منتقل شده از تجهیزات و پایه ها را داشته باشد و مسیر دسترسی سرویسکار ایمن باقی بماند. روشنایی کافی، تهویه متناسب با گرمای دستگاه، کنترل رطوبت و فضای آزاد اطراف تابلوها برای تعمیرات ضروری هستند. ورود افراد غیرمجاز باید محدود شود و از استفاده موتورخانه به عنوان انبار جلوگیری شود. در مدل بدون موتورخانه، مجموعه محرک در محل پیش بینی شده داخل چاه و تجهیزات کنترل در فضای اختصاصی نصب می شوند؛ حذف اتاق جداگانه به معنای حذف الزامات دسترسی و ایمنی نیست.
وظیفه اجزای آسانسور چیست؟
وظیفه اجزای آسانسور زمانی روشن می شود که عملکرد آنها را در طول یک سفر دنبال کنیم. ابتدا شستی، درخواست مسافر را به تابلو فرمان می فرستد. کنترلر با بررسی موقعیت کابین، برنامه توقف ها و وضعیت مدارهای ایمنی، مناسب بودن حرکت را تعیین می کند. اپراتور درب را می بندد و قفل های طبقات باید وضعیت ایمن خود را تایید کنند. سپس در آسانسور کششی، درایو گشتاور و سرعت موتور را تنظیم می کند و ترمز محرک با هماهنگی سامانه کنترل آزاد می شود. فلکه کششی و سیم بکسل ها نیرو را منتقل می کنند، وزنه تعادل بار موتور را کاهش می دهد و ریل ها از انحراف کابین در طول مسیر جلوگیری می کنند. تراول کابل نیز ارتباط الکتریکی کابین متحرک را با تجهیزات ثابت برقرار نگه می دارد.
هنگام نزدیک شدن به مقصد، حسگرهای موقعیت و کنترل سرعت به کاهش تدریجی حرکت و توقف هم تراز با کف طبقه کمک می کنند. ترمز، کابین متوقف شده را نگه می دارد و اپراتور، درب کابین و درب طبقه را در محدوده مجاز باز می کند. همزمان سامانه های حفاظتی وظایف مستقلی دارند: قفل درب از حرکت ناایمن جلوگیری می کند، گاورنر و پاراشوت برای مقابله با سرعت غیرمجاز طراحی شده اند و ضربه گیرها پیامد برخورد در انتهای مسیر را کاهش می دهند. در آسانسور هیدرولیکی، بخش تولید حرکت متفاوت است و پمپ، شیرهای کنترل و جک جای مجموعه کششی متداول را می گیرند. بنابراین، برای عیب یابی باید نشانه خرابی را به وظیفه قطعه مرتبط کرد؛ توقف نادقیق، اختلال باز شدن درب و لرزش کابین لزوما علت مشترکی ندارند و بررسی تخصصی می خواهند.

انتخاب اجزای آسانسور به چه عواملی بستگی دارد؟
انتخاب اجزای آسانسور از کاربری ساختمان و الگوی رفت و آمد آغاز می شود. تعداد کاربران، شمار طبقات، ارتفاع حرکت و تراکم مراجعه در ساعت های اوج تعیین می کنند که چه ظرفیت، سرعت و تعداد کابین لازم است. برای مثال، نیاز ساختمان مسکونی کم تردد با بیمارستان یکسان نیست؛ در بیمارستان، ابعاد کابین و عرض درب باید امکان جابه جایی تخت را فراهم کنند. پس از تحلیل ترافیک، نوع محرک کششی یا هیدرولیکی با توجه به ارتفاع مسیر، فضای نصب و هزینه بهره برداری انتخاب می شود. برای اجزای آسانسور باید مشخصات فنی متناسب با طرح تعیین شود؛ خرید جداگانه قطعات ارزان بدون بررسی سازگاری می تواند عملکرد مجموعه را مختل کند. سپس توان موتور، نوع تعلیق، ظرفیت ریل ها و قابلیت کنترلر با الزامات طرح مقایسه می شوند.
محدودیت های ساختمانی در مرحله انتخاب نقش تعیین کننده دارند. ابعاد چاه، عمق چاهک، فضای بالاسری، استحکام نقاط مهار و دسترسی تعمیرکار باید با نقشه تجهیز مطابقت داشته باشند. رطوبت، گرد و غبار، احتمال قطع برق و نیاز افراد دارای معلولیت نیز بر نوع درب، پنل و تجهیزات اضطراری اثر می گذارند. گاهی در فهرست فروشندگان عبارت اجزای اصلی اسانسور دیده می شود، اما نام درج شده در آگهی برای تایید هویت کالا کافی نیست و باید کد فنی و سازنده بررسی شود. همچنین مدارک سازگاری گاورنر و پاراشوت، مشخصات قفل درب و گواهی تایید اجزای ایمنی باید مطابق مقررات پروژه کنترل شوند. در مقایسه پیشنهادهای فروش، قیمت اولیه در کنار دسترسی به قطعات یدکی، مصرف انرژی و خدمات نگهداری ارزیابی می شود. تهیه مشخصات خرید یکسان برای همه تامین کنندگان، امکان مقایسه دقیق و جلوگیری از سفارش قطعات ناسازگار را فراهم می کند.
اجزای آسانسور تنها مسئول جابه جایی کابین نیستند؛ هر بخش وظیفه مشخصی در حرکت، کنترل، ایمنی و تحمل بار دارد. در آسانسور کششی، موتور، سیم بکسل، فلکه و وزنه تعادل حرکت را ممکن می کنند و ریل ها مسیر کابین را هدایت می کنند. تابلو فرمان، حسگرها و شستی ها فرمان های حرکت و توقف را هماهنگ می کنند؛ قفل درب، گاورنر، پاراشوت و ضربه گیر برای کنترل خطرات طراحی شده اند.
در انتخاب اجزای اصلی آسانسور، ظرفیت، سرعت، کاربری ساختمان و ابعاد چاه باید بررسی شوند. طراحی آسانسور کششی و هیدرولیکی بر فهرست تجهیزات اثر می گذارد. کیفیت نصب و تطابق قطعات با استانداردهای لازم الاجرا به اندازه قیمت اهمیت دارد. بررسی مدارک فنی، استفاده از نصاب صلاحیت دار و سرویس منظم از خرابی جلوگیری می کند و ایمنی مسافران را افزایش می دهد.
سوالات متداول
اجزای تشکیل دهنده آسانسور در بخش مکانیکی شامل موتور، کابین، ریل راهنما، درب و اپراتور، سیم بکسل، فلکه کششی و وزنه تعادل در آسانسورهای کششی هستند.
گاورنر، پاراشوت، ضربه گیر، قفل ایمنی درب و سیستم نجات اضطراری از مهم ترین تجهیزات ایمنی آسانسور هستند که هر کدام وظیفه حفاظتی مشخصی دارند.
این قطعات وظیفه تامین و توزیع برق، دریافت درخواست مسافران، کنترل موتور، تشخیص موقعیت کابین و هماهنگی عملکرد تجهیزات را بر عهده دارند.
ایمنی به عملکرد هماهنگ چند قطعه وابسته است. قفل درب، گاورنر، پاراشوت، ترمز محرک و مدارهای ایمنی از اجزای اصلی آسانسور در پیشگیری از حوادث محسوب می شوند.
تابلو فرمان حرکت، توقف و پاسخگویی به درخواست ها را مدیریت می کند؛ اما تابلو برق وظیفه تامین، توزیع و حفاظت الکتریکی مدارهای دستگاه را بر عهده دارد.
خیر، آسانسور کششی از موتور، فلکه و سیستم تعلیق استفاده می کند؛ در حالی که آسانسور هیدرولیکی معمولا با پمپ، مخزن روغن، شیرهای کنترل و جک حرکت می کند.
ظرفیت، سرعت، تعداد طبقات، کاربری ساختمان، ابعاد چاه، سازگاری قطعات، استانداردهای ایمنی و دسترسی به خدمات نگهداری باید بررسی شوند.

