فولاد 1.7335 (13CrMo4-5)؛ ویژگی ها و کاربردها

دسترسی سریع به محتوای این مطلب
فولاد 1.7335 از فولادهای آلیاژی مقاوم به حرارت است که با نام 13CrMo4-5 شناخته می شود و برای ساخت تجهیزات تحت فشار و انتقال سیالات داغ کاربرد دارد. وجود کروم و مولیبدن به حفظ خواص مکانیکی این آلیاژ در دماهای بالا کمک می کند؛ ویژگی مهمی در ساخت دیگ بخار، مبدل حرارتی و خطوط بخار. با این حال، مقاومت حرارتی مناسب به معنای تحمل نامحدود دما و فشار نیست و ضخامت قطعه، مدت کارکرد و الزامات طراحی باید بررسی شوند. هنگام برآورد هزینه پروژه، پیگیری قیمت روز آهن نقطه شروع مناسبی است، اما انتخاب این گرید تنها بر اساس قیمت هر کیلوگرم ممکن است هزینه تعمیرات و توقف تجهیزات را افزایش دهد. شناخت کاربرد فولاد 1.7335 به مهندسان و خریداران کمک می کند میان عملکرد مورد انتظار و هزینه تامین تعادل برقرار کنند.
فولاد 13CrMo4-5 در گروه فولاد کروم مولیبدن قرار می گیرد، اما نباید آن را با فولاد زنگ نزن یا تمام فولادهای مقاوم به حرارت یکسان دانست. مقدار کروم این گرید حدود 0.70 تا 1.15 درصد و مولیبدن حدود 0.40 تا 0.60 درصد است؛ بنابراین در محیط های مرطوب و خورنده ممکن است به حفاظت سطحی نیاز داشته باشد. مشخصات فولاد 1.7335 به شکل محصول و استاندارد مربوط بستگی دارد؛ الزامات ورق های مخزنی و لوله های بدون درز لزوما یکسان نیستند. بررسی گواهی مواد، وضعیت عملیات حرارتی و خواص تضمین شده در دمای طراحی، پیش از خرید ضروری است. در این مقاله مرکزآهن، ابتدا ماهیت و ترکیب شیمیایی این فولاد را بررسی می کنیم، سپس خواص مکانیکی، مقاومت به خزش، رفتار در جوشکاری و مزایا و محدودیت های آن را توضیح می دهیم و در پایان به معیارهای انتخاب محصول مناسب می پردازیم.
فولاد 1.7335 چیست؟
برای پاسخ دقیق به پرسش فولاد 1.7335 چیست باید ابتدا تفاوت شماره متریال و نام گرید را شناخت. عدد 1.7335 شناسه این ماده در نظام نام گذاری اروپایی و 13CrMo4-5 نام کوتاه آن است. این آلیاژ، فولادی کم آلیاژ برای ساخت قطعات فشاربر در دمای بالاتر از محیط محسوب می شود. اگر پرسش فولاد آلیاژی چیست مطرح باشد، تفاوت اصلی آن با فولاد کربنی معمولی در افزودن کنترل شده عناصری مانند کروم و مولیبدن برای دستیابی به رفتار مشخص در شرایط کار است. این گرید در استاندارد EN 10028-2 برای محصولات تخت مورد استفاده در تجهیزات تحت فشار و در EN 10216-2 برای لوله های فولادی بدون درز با خواص دمای بالا تعریف می شود. بنابراین یکسان بودن نام آلیاژ به معنی یکسان بودن الزامات آزمون، ابعاد و شرایط تحویل همه محصولات نیست.
در معرفی این ماده، گاهی شباهت نام فولادهای حاوی کروم باعث انتخاب اشتباه می شود. برای مثال، فولاد 70Cr2 با شماره 1.2007 در گروه فولادهای ابزار سردکار قرار می گیرد و به دلیل کربن بسیار بالاتر، هدف طراحی و رفتار عملیاتی متفاوتی دارد؛ بنابراین جایگزین فولاد 1.7335 برای ساخت تجهیزات فشاربر داغ نیست. این تفاوت نشان می دهد که صرف وجود کروم، معیار کافی برای تشخیص گرید مناسب نیست. فولاد 13CrMo4-5 بسته به استاندارد و شکل عرضه، با وضعیت عملیات حرارتی مشخص تحویل می شود؛ برای نمونه، در استاندارد لوله بدون درز EN 10216-2 وضعیت نرماله و تمپر شده تعریف شده است. در انتخاب این فولاد، مشخصات گواهی آزمون محصول باید با نقشه، کد طراحی و شرایط واقعی کار مطابقت داشته باشد. چنین بررسی ای از اشتباه گرفتن نام تجاری، ترکیب شیمیایی مشابه و تایید قطعی قابلیت استفاده در یک تجهیز جلوگیری می کند.

ترکیب شیمیایی فولاد 1.7335
ترکیب شیمیایی فولاد 1.7335 بر پایه آهن، مقدار کنترل شده کربن و دو عنصر اصلی کروم و مولیبدن تنظیم شده است. در محصولات تخت مطابق EN 10028-2، کروم بین 0.70 تا 1.15 درصد و مولیبدن بین 0.40 تا 0.60 درصد وزنی قرار دارد. کروم به بهبود رفتار فولاد در محیط داغ و مقاومت در برابر اکسیداسیون کمک می کند، در حالی که مولیبدن حفظ استحکام و مقاومت به تغییر شکل تدریجی تحت بار را تقویت می کند. کربن نیز بر استحکام و قابلیت جوشکاری اثر دارد؛ به همین دلیل مقدار آن محدود است. در جدول زیر، محدوده ترکیبات اصلی ورق این گرید بر اساس آنالیز ذوب ارائه شده است.
| عنصر | درصد وزنی |
| کربن (C) | 0.08 تا 0.18 |
| سیلیسیم (Si) | حداکثر 0.35 |
| منگنز (Mn) | 0.40 تا 1.00 |
| کروم (Cr) | 0.70 تا 1.15 |
| مولیبدن (Mo) | 0.40 تا 0.60 |
| فسفر (P) | حداکثر 0.025 |
| گوگرد (S) | حداکثر 0.010 |
| مس (Cu) | حداکثر 0.30 |
| نیتروژن (N) | حداکثر 0.012 |
این مقادیر را نباید به همه شکل های محصول تعمیم داد. برای نمونه، در لوله بدون درز فولاد 13CrMo4-5 مطابق EN 10216-2، کربن 0.10 تا 0.17 درصد و منگنز 0.40 تا 0.70 درصد تعیین می شود؛ در حالی که محدوده ورق متفاوت است. منگنز به استحکام و فرآوری کمک می کند و سیلیسیم عمدتا در اکسیژن زدایی مذاب نقش دارد. فسفر و گوگرد در مقادیر پایین کنترل می شوند تا احتمال افت چقرمگی و مشکلات ساخت کاهش یابد. بنابراین هنگام کنترل ترکیب شیمیایی فولاد 1.7335، تطابق کروم و مولیبدن به تنهایی کافی نیست؛ باید تمام عناصر گزارش شده در گواهی آنالیز ذوب با استاندارد سفارش تطبیق داده شوند. آزمون شناسایی آلیاژ با دستگاه XRF برای بررسی عناصر فلزی مفید است، اما سنجش دقیق کربن به روش آزمایشگاهی مناسب نیاز دارد. این بررسی از پذیرش محصول نامنطبق با گرید مشابه جلوگیری می کند.
مشخصات فنی فولاد 1.7335
مشخصات فنی فولاد 1.7335 را باید بر اساس شکل محصول، ضخامت و شرایط تحویل بررسی کرد؛ زیرا خواص یک ورق مخزنی لزوما با لوله بدون درز همان گرید یکسان نیست. این فولاد در دسته آلیاژهای کم کروم و مولیبدن قرار دارد و برای قطعاتی طراحی شده است که علاوه بر فشار داخلی، در معرض گرمای مداوم قرار می گیرند. در استاندارد EN 10028-2 برای ورق های با ضخامت حداکثر 16 میلی متر، حداقل تنش تسلیم 300 مگاپاسکال و استحکام کششی 450 تا 600 مگاپاسکال مشخص شده است. در مقابل، برای لوله بدون درز مطابق EN 10216-2، استحکام کششی 440 تا 590 مگاپاسکال گزارش می شود. این اعداد مربوط به شرایط تعریف شده در استاندارد هستند و نباید بدون بررسی ضخامت و وضعیت محصول به همه سفارش ها تعمیم داده شوند.
بخش مهم دیگر از مشخصات فولاد 1.7335 به وضعیت متالورژیکی قطعه مربوط است. عملیات حرارتی فولاد 1.7335، مانند نرماله کردن و تمپر کردن در وضعیت تحویل استاندارد، بر ریزساختار، چقرمگی و قابلیت ساخت اثر می گذارد. برای سنجش کیفیت محصول، علاوه بر آزمون کشش در دمای محیط، ممکن است آزمون ضربه، کنترل ابعادی و آزمون های غیرمخرب بر اساس استاندارد و سفارش لازم باشد. در طراحی تجهیزات داغ، استحکام ثبت شده در دمای اتاق معیار کافی نیست؛ تنش مجاز باید با توجه به دمای طراحی، زمان بهره برداری و داده های معتبر خزش تعیین شود. قابلیت جوشکاری نیز به ضخامت، ترکیب واقعی ذوب، فلز پرکننده و کنترل حرارت بستگی دارد. در نتیجه، پیش از انتخاب فولاد 13CrMo4-5 باید گواهی بازرسی، استاندارد ساخت و محدوده دمای کاری با الزامات نقشه و کد طراحی تطبیق داده شوند.
استحکام کششی و تنش تسلیم
استحکام کششی و تنش تسلیم شاخص های ارزیابی فولاد 1.7335 زیر بار هستند. تنش تسلیم آغاز تغییر شکل ماندگار را مشخص می کند، در حالی که استحکام کششی بیشترین تنش مهندسی ثبت شده در آزمون کشش است. مطابق EN 10028-2، برای ورق نرماله و تمپر شده تا ضخامت 16 میلی متر، حداقل تنش تسلیم 300 مگاپاسکال و استحکام کششی 450 تا 600 مگاپاسکال است. با افزایش ضخامت به بیش از 16 تا 60 میلی متر، حداقل تنش تسلیم به 290 مگاپاسکال می رسد.
در لوله های بدون درز مطابق EN 10216-2، استحکام کششی 440 تا 590 مگاپاسکال تعیین شده و حداقل تنش تسلیم با ضخامت دیواره تغییر می کند. این مقادیر تضمین های استاندارد در شرایط استاندارد هستند، نه نتیجه آزمون هر قطعه. خریدار باید داده های واقعی را از گواهی آزمون دریافت کند و مهندس طراح آنها را با شرایط دما و الزامات کد طراحی تطبیق دهد. همچنین تنش تسلیم در دمای محیط را نباید مستقیما مبنای فشار مجاز لوله داغ قرار داد؛ زیرا مقاومت فولاد با افزایش دما کاهش می یابد.
مقاومت حرارتی و خزش
مقاومت حرارتی فولاد 1.7335 به معنای حفظ استحکام در هر دمایی نیست؛ این گرید برای تحمل فشار در شرایط گرم طراحی شده، اما با افزایش دما، تنش تسلیم آن کاهش می یابد. مطابق EN 10216-2، حداقل تنش اثباتی لوله فولاد 13CrMo4-5 با ضخامت دیواره حداکثر 60 میلی متر در دمای 500 درجه سانتی گراد، 166 مگاپاسکال است. این عدد تنش مجاز طراحی نیست و نباید مستقیما برای تعیین ضخامت لوله استفاده شود. مقاومت به اکسیداسیون نیز جدا از استحکام مکانیکی ارزیابی می شود.
خزش تغییر شکل تدریجی فولاد زیر تنش در دمای بالاست؛ حتی زمانی که تنش از حد تسلیم لحظه ای کمتر باشد. در خطوط بخار و مخازن، دوام قطعه به دما، فشار و مدت سرویس وابسته است. مهندس طراح باید داده های گسیختگی خزشی و معیارهای کد را برای عمر مورد انتظار کنترل کند. تغییرات ریزساختاری ناشی از سرویس طولانی نیز می تواند خواص را تضعیف کند. بنابراین تعیین یک دمای مجاز ثابت برای تمام محصولات این گرید دقیق نیست؛ ضخامت، شکل محصول و شرایط بهره برداری محدوده را مشخص می کنند.

چقرمگی و مقاومت در برابر ضربه
چقرمگی توانایی فولاد برای جذب انرژی پیش از شکست است و با استحکام کششی تفاوت دارد. در فولاد 1.7335 این ویژگی برای قطعاتی مهم است که هنگام راه اندازی یا تغییر بار ضربه می بینند. چقرمگی با آزمون شارپی روی نمونه شیاردار سنجیده می شود. برای لوله بدون درز فولاد 13CrMo4-5 طبق EN 10216-2، حداقل انرژی ضربه در دمای 20 درجه سانتی گراد، 40 ژول در راستای طولی و 27 ژول در راستای عرضی تعیین شده است. این مقادیر به جهت نمونه وابسته اند و تحمل ضربه در تمام دماها را تضمین نمی کنند.
چقرمگی به ریزساختار، ضخامت، شرایط عملیات حرارتی و کیفیت ساخت بستگی دارد. کاهش دما می تواند احتمال شکست ترد را افزایش دهد؛ بنابراین برای تجهیزاتی که در سرما راه اندازی می شوند، آزمون ضربه در دمای طراحی اهمیت دارد. در اتصالات جوشی، ناحیه متاثر از حرارت باید بررسی شود؛ زیرا تغییر ریزساختار یا وجود عیب می تواند مقاومت ضربه ای را کاهش دهد. هنگام خرید، دمای آزمون، جهت برداشت نمونه و نتایج گواهی بازرسی باید با الزامات پروژه مطابقت داشته باشند.
قابلیت شکل پذیری و ماشین کاری
قابلیت شکل پذیری فولاد 1.7335 امکان تولید پوسته مخازن، زانویی ها و قطعات خمیده را فراهم می کند. این گرید قابلیت شکل دهی سرد و گرم دارد، اما انتخاب روش به ضخامت، شعاع خم، وضعیت تحویل و تغییر شکل وابسته است. در خم کاری سرد، افزایش کرنش می تواند سختی موضعی و تنش های پسماند ایجاد کند؛ بنابراین برای تغییر شکل های شدید باید نیاز به عملیات حرارتی پس از شکل دهی مطابق استاندارد محصول بررسی شود. هنگام شکل دهی گرم نیز کنترل محدوده دما و سرعت سرد شدن اهمیت دارد تا ریزساختار و خواص قطعه آسیب نبینند.
در ماشین کاری فولاد 13CrMo4-5، کیفیت سطح و عمر ابزار تحت تاثیر سختی، نوع عملیات حرارتی و شرایط برش قرار می گیرند. انتخاب ابزار کاربیدی، تنظیم سرعت و پیشروی و استفاده از سیال خنک کننده سازگار می تواند از سایش و ایجاد حرارت اضافی جلوگیری کند. برای قطعات تحت فشار، پس از تراشکاری باید ضخامت باقی مانده، گوشه های تیز و آثار ابزار کنترل شوند؛ زیرا دقت ابعادی به اندازه سرعت تولید اهمیت دارد.
جوشکاری فولاد 1.7335 چگونه انجام می شود؟
جوشکاری فولاد 1.7335 باید بر اساس دستورالعمل جوشکاری تایید شده (WPS) انجام شود؛ زیرا ترکیب کروم و مولیبدن، رفتار ناحیه متاثر از حرارت را نسبت به فولادهای کربنی معمولی تغییر می دهد. پیش از شروع، گرید و ضخامت قطعه، نوع اتصال و محدودیت های کد ساخت مشخص می شوند. لبه ها باید از روغن، رطوبت و زنگ پاک شوند و برای کاهش خطر ترک هیدروژنی، فرآیند کم هیدروژن و فلز پرکننده سازگار با خواص آلیاژ انتخاب شود. روش های TIG برای پاس ریشه و جوشکاری الکترود دستی یا زیرپودری برای پاس های تکمیلی قابل استفاده هستند، مشروط بر اینکه صلاحیت آنها برای اتصال مورد نظر تایید شده باشد. پیش گرم کردن سرعت سرد شدن را کنترل می کند؛ در برخی دستورالعمل های مصرفی مخصوص 13CrMo4-5، دمای حدود 200 تا 250 درجه سانتی گراد پیشنهاد شده است، اما مقدار نهایی به ضخامت و شرایط اتصال بستگی دارد.
در حین اجرا، دمای بین پاسی، حرارت ورودی و ترتیب پاس ها باید ثبت و کنترل شوند تا سختی بیش از حد یا عیوب جوش ایجاد نشود. پس از اتصال، بسته به استاندارد ساخت و ضخامت، عملیات حرارتی پس از جوش (PWHT) برای تمپر کردن ناحیه جوش، بهبود چقرمگی و کاهش تنش های پسماند لازم می شود. بعضی دستورالعمل های مصرفی برای این گرید محدوده 660 تا 700 درجه سانتی گراد را مطرح می کنند، اما زمان نگهداری و نرخ گرم و سرد شدن باید از دستورالعمل تایید شده تعیین شوند. در پایان، بازرسی ظاهری، آزمون غیرمخرب متناسب و کنترل مدارک جوشکاری، سلامت اتصال فولاد 13CrMo4-5 را تایید می کنند.
مزایا و معایب فولاد 1.7335
مزیت اصلی فولاد 1.7335، فراهم کردن تعادل میان استحکام در دمای بالا، قابلیت ساخت و مقدار عناصر آلیاژی است. در مقایسه با بسیاری از فولادهای کربنی معمولی، حضور کروم و مولیبدن امکان استفاده از این گرید را در تجهیزاتی فراهم می کند که همزمان تحت فشار و گرمای طولانی مدت قرار دارند. مقاومت بهتر در برابر خزش نسبت به برخی فولادهای کم آلیاژ ساده تر، یکی از دلایل انتخاب آن برای قطعات داغ است؛ البته مقدار این برتری باید با داده های طراحی مقایسه شود. قابلیت نورد، خم کاری و تولید در شکل ورق و لوله نیز به سازندگان اجازه می دهد قطعات متنوعی بسازند. مزیت دیگر، وجود استانداردهای شناخته شده اروپایی برای کنترل ترکیب، خواص و آزمون محصول است که بررسی کیفیت و ردیابی ذوب را آسان تر می کند.
در مقابل، فولاد 13CrMo4-5 چند محدودیت مهم دارد. درصد کروم آن برای ایجاد مقاومت خوردگی مشابه فولاد زنگ نزن کافی نیست؛ بنابراین در محیط مرطوب یا تماس با سیال خورنده ممکن است به پوشش، کنترل محیط یا انتخاب آلیاژ دیگری نیاز باشد. ساخت اتصال جوشی نیز بدون توجه به پیش گرم، مصرفی مناسب و الزامات عملیات حرارتی پس از جوش می تواند خطر ترک و افت خواص را افزایش دهد. همچنین این گرید برای هر دما و مدت سرویس مناسب نیست و انتخاب آن بدون بررسی داده های خزش ممکن است به طراحی نامطمئن منجر شود. هزینه ساخت و بازرسی نیز می تواند از فولاد کربنی ساده بیشتر باشد. در نتیجه، کاربرد فولاد 1.7335 زمانی توجیه فنی و اقتصادی دارد که نیاز واقعی به عملکرد دمای بالا وجود داشته باشد و هزینه های فرآوری و نگهداری از ابتدا محاسبه شوند.

هنگام خرید فولاد 1.7335 به چه نکاتی توجه کنیم؟
هنگام خرید فولاد 1.7335، ابتدا شکل محصول و استاندارد مورد نیاز را در استعلام بنویسید؛ زیرا ورق مخزنی و لوله بدون درز با الزامات یکسانی تحویل داده نمی شوند. برای ورق معمولا EN 10028-2 و برای لوله بدون درز EN 10216-2 مبنای سفارش است. ضخامت، عرض و طول ورق یا قطر خارجی، ضخامت دیواره و طول لوله را همراه با تلرانس های مجاز مشخص کنید. وضعیت تحویل و عملیات حرارتی نیز باید در سفارش ثبت شود تا محصول دریافتی با نقشه ساخت سازگار باشد. از فروشنده گواهی بازرسی EN 10204 نوع 3.1 و در صورت الزام پروژه نوع 3.2 بخواهید. شماره ذوب حک شده روی محصول باید با گواهی آن تطابق داشته باشد و نتایج آنالیز شیمیایی، آزمون کشش و آزمون های مورد نیاز دیگر قابل ردیابی باشند.
پیش از تایید بار، سطح ورق یا لوله را از نظر زنگ زدگی شدید، ترک، ضربه و آسیب حمل بررسی کنید و درباره آزمون اولتراسونیک یا ضربه، تنها به ادعای شفاهی تامین کننده اکتفا نکنید. برای مقایسه قیمت فولاد 1.7335 باید علاوه بر نرخ پایه، ابعاد سفارشی، مقدار سفارش، هزینه برش، گواهی های خاص، آزمون های تکمیلی، حمل و شرایط پرداخت را در نظر بگیرید. عرضه فولاد 13CrMo4-5 با قیمت پایین تر زمانی مزیت محسوب می شود که استاندارد، اصالت مدارک و شرایط تحویل برابر باشند. همچنین از تامین کننده بخواهید وزن مبنای فاکتور و میزان پرت برش را شفاف اعلام کند. در سفارش های حساس، تامین کننده باید بتواند زنجیره ردیابی شماره ذوب را حتی پس از برش قطعات حفظ کند. این بررسی ها احتمال دریافت محصول نامنطبق و هزینه دوباره کاری در ساخت تجهیزات تحت فشار را کاهش می دهند.
فولاد 1.7335 برای ساخت قطعات فشاربر در دماهای بالا انتخاب می شود، اما مناسب بودن آن به استاندارد محصول، ضخامت و شرایط سرویس بستگی دارد. ترکیب کروم و مولیبدن به حفظ استحکام و مقاومت در برابر خزش کمک می کند، در حالی که مقاومت این آلیاژ در برابر زنگ زدگی با فولاد زنگ نزن یکسان نیست. در بررسی مشخصات فولاد 1.7335 باید خواص مکانیکی، دمای طراحی، الزامات جوشکاری و آزمون های محصول ارزیابی شوند. پیش گرم کردن و عملیات حرارتی پس از جوش باید بر اساس دستورالعمل تایید شده انجام شوند، نه یک دمای ثابت برای قطعات. هنگام خرید، تطابق شماره ذوب با گواهی بازرسی، وضعیت تحویل و آزمون های مورد نیاز را کنترل کنید. انتخاب فولاد 13CrMo4-5 زمانی منطقی است که مزایای فنی آن با هزینه ساخت، نگهداری و ایمنی تجهیز تناسب داشته باشد.
سوالات متداول
این گرید با نام اروپایی فولاد 13CrMo4-5، شماره متریال 1.7335 و در برخی مدارک قدیمی با نام 13CrMo44 شناخته می شود.
طبق برگه فنی یکی از تولیدکنندگان، دمای دیواره در سرویس پیوسته می تواند تا حدود 560 درجه سانتی گراد باشد؛ اما حد مجاز نهایی به تنش، عمر طراحی و شرایط کار بستگی دارد.
بله، یکی از موارد کاربرد فولاد 1.7335 ساخت مخازن تحت فشار داغ است؛ البته محصول باید با استاندارد و الزامات طراحی تجهیز مطابقت داشته باشد.
این گرید فولاد زنگ نزن نیست و در محیط های مرطوب یا خورنده ممکن است به پوشش محافظ یا اقدامات کنترل خوردگی نیاز داشته باشد.
این دو، نام استانداردی یکسانی ندارند؛ هرچند بعضی محصولات با هر دو استاندارد گواهی می شوند. جایگزینی آنها مستلزم تطبیق ترکیب شیمیایی، خواص مکانیکی و مدارک فنی است.
قیمت فولاد 1.7335 به نوع محصول، ضخامت و ابعاد، مقدار سفارش، استاندارد تحویل، هزینه آزمون های تکمیلی، برشکاری و حمل بستگی دارد.

