اتصال خورجینی در اسکلت فلزی؛ از نحوه اجرا تا عملکرد در زلزله

دسترسی سریع به محتوای این مطلب
اتصال خورجینی در اسکلت فلزی روشی قدیمی برای اتصال تیر به ستون است که در آن تیرهای سراسری از دو طرف ستون عبور می کنند و روی نبشی های نشیمن قرار می گیرند. شباهت تیرها به خورجین سبب نامگذاری این اتصال شده است. سادگی ساخت و سرعت نصب از دلایل استفاده از این روش بود؛ با این حال، مسیر انتقال نیرو در آن با اتصال متعارف تیر به بال ستون تفاوت دارد. بارهای قائم عمدتا از طریق تیر و نبشی نشیمن به ستون منتقل می شوند، اما خروج از مرکزیت تیرها و انعطاف پذیری اجزای اتصال می توانند رفتار سازه زیر بار جانبی را پیچیده کنند. هنگام برآورد مصالح و بررسی قیمت روز آهن، توجه به مقدار فولاد مصرفی کافی نیست و کیفیت اجرا و ایمنی اتصال نیز باید ارزیابی شود.
در اتصال خورجینی تیر به ستون، ابعاد نبشی ها، کیفیت جوش، پیوستگی تیرها و سیستم باربر جانبی اهمیت دارند. نبشی فوقانی معمولا برای مهار بالایی تیر استفاده می شود، اما وجود آن به تنهایی به معنای اتصال کاملا گیردار نیست. بررسی های آزمایشگاهی و آسیب های زلزله نشان می دهند که جزئیات رایج این اتصال ممکن است زیر بارگذاری رفت و برگشتی با ضعف در سختی، انتقال لنگر و عملکرد جوش ها روبه رو شوند. بنابراین، ارزیابی آن باید در چارچوب رفتار کل قاب و سایر اتصالات تیر به ستون انجام شود؛ مقاوم سازی ساختمان موجود نیز به تشخیص مهندس محاسب و ارزیابی وضعیت سازه وابسته است. در این مقاله مرکزآهن، بررسی می کنیم که اتصال خورجینی چیست و با اجزا و مراحل اجرا، کاربردها، انتقال نیرو، محدودیت های لرزه ای و نکات بهسازی و ضوابط استفاده در ساختمان های جدید آشنا می شویم.
اتصال خورجینی چیست؟
برای پاسخ به پرسش اتصال خورجینی چیست باید قرارگیری تیرها نسبت به ستون را شناخت. اتصال خورجینی به انگلیسی Khorjini connection یا satchel connection نامیده می شود. در این آرایش، دو تیر پیوسته در دو سوی ستون روی نبشی های نشیمن متصل به آن تکیه می کنند. نبشی بالایی نیز حرکت موضعی تیر را محدود می کند. برخلاف اتصالی که انتهای تیر به ستون می رسد، در اینجا پیوستگی طولی تیر حفظ می شود، اما محل تکیه گاه نسبت به محور ستون خروج از مرکزیت دارد. شکل اتصال خورجینی می تواند باعث پیچش موضعی ستون و تغییرشکل نبشی ها شود. آشنایی با تفاوت اتصال مفصلی و گیردار کمک می کند بدانیم وجود نبشی بالا و پایین به تنهایی اتصال را به گره کاملا صلب تبدیل نمی کند؛ رفتار نمونه های رایج اغلب نیمه صلب است.
در بررسی اتصال خورجینی ساده، باید بین انتقال بار قائم و توان تحمل لنگر ناشی از نیروهای جانبی تفاوت گذاشت. نشیمن عمدتا واکنش قائم تیر را به ستون منتقل می کند، در حالی که سختی چرخشی و ظرفیت انتقال لنگر به ابعاد نبشی، کیفیت جوش ها، فاصله تیرها و جزئیات مهار بستگی دارد. عنوان اتصال خورجینی گیردار فقط زمانی قابل دفاع است که جزئیات تقویت شده با محاسبات و مدارک معتبر برای آن سطح عملکرد طراحی شده باشند. در ساختمان های قدیمی، گاهی رفتار این گره ساده فرض می شد، اما برای مقاومت سازه های فلزی در برابر زلزله نمی توان بدون بررسی سیستم مهاربندی و مسیر انتقال بار جانبی به چنین فرضی تکیه کرد. بنابراین شناسایی اتصال موجود، کنترل نقشه های اجرایی و ارزیابی ظرفیت واقعی آن باید پیش از هر تصمیم درباره تغییر کاربری یا مقاوم سازی انجام شود.

اجزای اتصال خورجینی
اجزای اتصال خورجینی را باید بر اساس نقش هر قطعه در انتقال نیرو شناخت. دو تیر سراسری در طرفین ستون امتداد می یابند و در محل گره قطع نمی شوند. زیر هر تیر، نبشی نشیمن تحتانی قرار دارد که واکنش قائم تیر را به ستون منتقل می کند. نبشی فوقانی برای محدود کردن جابه جایی نسبی و حفظ موقعیت بال تیر نصب می شود، اما به تنهایی گیرداری کامل ایجاد نمی کند. در بعضی جزئیات، صفحه رابط به ستون جوش می شود و نبشی های بالا و پایین روی آن قرار می گیرند. بسته به طرح، ورق تقویتی نیز ممکن است زیر نشیمن استفاده شود. در فهرست مصالح، نبشی های سازه ای را نباید با قطعات لوله کشی مانند اقلام بخش قیمت زانو جوشی فولادی اشتباه گرفت؛ زانوی جوشی جزء این اتصال نیست.
بخش مهم دیگر، جوش های اتصال نبشی به ستون یا صفحه رابط و جوش های اتصال نبشی به تیر است. اندازه و طول موثر این جوش ها باید از محاسبات ظرفیت اتصال به دست آید، زیرا ضعف آنها می تواند موجب آسیب موضعی شود. در ساختمان های قدیمی، ستون گاهی از دو نیمرخ فولادی با ورق های بست ساخته شده است؛ بنابراین محل نصب نبشی و پیوستگی اجزای ستون نیز باید کنترل شود. شکل ظاهری یکسان، تضمین کننده عملکرد مشابه نیست و فاصله دو تیر، ابعاد نبشی ها، ضخامت صفحه رابط و نحوه اجرای جوش بر سختی و انتقال نیرو اثر می گذارند. در بررسی روش اتصال خورجینی باید مشخص شود هر جزء چه نیرویی را تحمل می کند و آیا جزئیات واقعی با نقشه سازه مطابقت دارند. در ادامه، نقش هر جزء در انتقال بار و بازرسی بررسی می شود.
تیرهای سراسری در دو طرف ستون
در اتصال خورجینی، تیرهای سراسری در محل ستون قطع نمی شوند، بلکه از دو طرف آن عبور می کنند و در امتداد دهانه های مجاور ادامه می یابند. این پیوستگی سبب می شود توزیع لنگر خمشی با تیرهای دوسر ساده متفاوت باشد و در ناحیه تکیه گاه نیز لنگر ایجاد شود. با این حال، پیوستگی تیر نباید با گیرداری کامل اتصال تیر به ستون اشتباه گرفته شود. هر تیر روی نبشی نشیمن مخصوص خود قرار می گیرد و موقعیت آن نسبت به محور ستون، خروج از مرکزیت انتقال بار را تعیین می کند.
در کنترل این آرایش، تراز دو تیر، فاصله آنها از ستون، طول نشیمن موثر و پیوستگی مقطع بررسی می شود. اگر تیر به درستی روی نشیمن قرار نگیرد، تمرکز تنش و تغییرشکل موضعی افزایش می یابد. همچنین طول آزاد بال فشاری و مهار جانبی تیرها باید در طراحی کنترل شود تا خطر کمانش جانبی پیچشی نادیده نماند. بنابراین تعیین ابعاد تیرهای سراسری فقط بر اساس بار قائم کافی نیست و تحلیل دهانه های پیوسته و جزئیات تکیه گاهی ضرورت دارد.
نبشی نشیمن تحتانی
نبشی نشیمن تحتانی تکیه گاه هر تیر سراسری در اتصال خورجینی است و واکنش قائم تیر را از طریق سطح اتکا و جوش ها به ستون یا صفحه رابط منتقل می کند. بال افقی نبشی زیر بال تیر قرار می گیرد و بال قائم آن به عضو نگهدارنده متصل می شود. اندازه نبشی باید بر اساس بار تکیه گاهی، طول نشیمن، ضخامت بال و ظرفیت اتصال تعیین شود. انتخاب نبشی فقط بر اساس ابعاد تیر می تواند موجب خمش موضعی نبشی یا تمرکز تنش در ناحیه جوش شود.
هنگام اجرا، تراز و تماس تیر با نشیمن، راستای قرارگیری نبشی و کیفیت جوش های متصل به ستون کنترل می شوند. فاصله ناخواسته زیر تیر ممکن است انتقال نیرو را نامنظم کند و تغییر شکل اتصال را افزایش دهد. در برخی جزئیات، برای بالا بردن ظرفیت باربری از ورق یا سخت کننده زیر نشیمن استفاده می شود، اما اضافه کردن این قطعات بدون محاسبه کافی نیست. بازرس باید ابعاد، طول موثر جوش و نشانه های ترک یا تغییر شکل را با نقشه مصوب تطبیق دهد.
نبشی اتصال فوقانی
نبشی اتصال فوقانی بالای تیر سراسری قرار می گیرد و یک بال آن به ستون یا صفحه رابط و بال دیگر به بال تیر متصل می شود. این عضو موقعیت تیر روی نشیمن و بخشی از چرخش گره را کنترل می کند. در اتصال خورجینی متداول، نبشی بالا معمولا از نبشی نشیمن کوچک تر و کوتاه تر است. با این حال، ابعاد آن نباید از روی نمونه های قدیمی انتخاب شود؛ ضخامت، طول نبشی و ظرفیت جوش باید با نیروهای طراحی هماهنگ باشند.
نبشی فوقانی هنگام دوران تیر ممکن است خم شود و در جوش های آن تنش موضعی ایجاد شود. بنابراین وجود آن به تنهایی برای فرض رفتار گیردار کافی نیست. در بازرسی، تماس با تیر، محل نصب، طول موثر جوش و نبود ترک یا تغییرشکل دائمی کنترل می شوند. استفاده از لچکی یا ورق تقویتی می تواند سختی چرخشی اتصال را تغییر دهد، اما چنین اصلاحی باید با محاسبات و ارزیابی کل گره انجام شود. در ساختمان موجود، بریدن یا تعویض نبشی بدون طرح مهندسی ممکن است مسیر انتقال نیرو را مختل کند.
اتصالات جوشی تیر و ستون
اتصالات جوشی تیر و ستون در آرایش خورجینی، مسیر انتقال نیرو از تیرهای پیوسته به نبشی ها و سپس ستون را تکمیل می کنند. جوش نبشی نشیمن به ستون یا صفحه رابط، واکنش قائم و نیروهای ناشی از خروج از مرکزیت را تحمل می کند؛ جوش های نبشی فوقانی نیز در مهار تیر و انتقال نیروهای موضعی مشارکت دارند. اگر طبق نقشه، نبشی به بال تیر جوش شده باشد، ظرفیت این جوش نیز باید کنترل شود. در اتصال خورجینی، کم بودن طول موثر جوش یا دسترسی دشوار به محل اتصال ممکن است مقاومت گره را کاهش دهد.
پیش از جوشکاری، گرید فولاد، تمیزی سطوح، اندازه درز و دستورالعمل جوشکاری تایید شده بررسی می شوند. پس از اجرا، بازرس باید اندازه و طول جوش، پیوستگی اتصال، بریدگی کناره، تخلخل آشکار و وجود ترک را ارزیابی کند. آزمون چشمی پایه کنترل کیفیت است و در صورت الزام نقشه یا احتمال عیب، آزمون ذرات مغناطیسی یا روش مناسب دیگری به کار می رود. هیچ جوش معیوبی نباید بدون طرح تعمیر تایید شده صرفا با پاس اضافی پوشانده شود.

نحوه اجرای اتصال خورجینی چگونه است؟
نحوه اجرای اتصال خورجینی با بررسی نقشه های مصوب، نوع ستون و جزئیات نبشی ها آغاز می شود. ابتدا محل تکیه گاه تیرهای پیوسته روی دو وجه ستون علامت گذاری و تراز نشیمن ها کنترل می شود. اگر در طرح، صفحه رابط وجود داشته باشد، پیش از نصب نبشی ها به ستون متصل می شود. در برخی روش های اجرایی قدیمی، ستون و نبشی های تحتانی را روی زمین مونتاژ می کردند تا دسترسی به محل جوش بهتر باشد؛ با این حال، ابعاد نبشی، طول جوش و ترتیب نصب باید از نقشه و دستورالعمل تایید شده پیروی کنند. پیش از برپایی ستون، کیفیت اتصال نشیمن و مهاربندی موقت ارزیابی می شود.
پس از شاقول کردن ستون ها، دو تیر سراسری با تجهیزات بالابری مناسب در طرفین ستون قرار می گیرند و هر تیر باید بر سطح نشیمن طراحی شده اتکا داشته باشد. تراز تیرها، فاصله از ستون و امتداد دهانه های مجاور بررسی می شود؛ سپس مطابق نقشه، اتصال تیر به نبشی تکمیل و نبشی های فوقانی نصب می شوند. جوشکاری باید طبق دستورالعمل تایید شده انجام گیرد و بازرسی چشمی صورت پذیرد؛ در صورت الزام پروژه، آزمون غیرمخرب نیز اجرا می شود. در روش اتصال خورجینی، پر کردن فاصله های ناخواسته با جوش اضافی یا تغییر خودسرانه ابعاد نبشی می تواند مسیر انتقال نیرو را مختل کند. پس از تکمیل، موقعیت تیرها، طول موثر جوش، تغییر شکل نبشی ها و انطباق اجرا با نقشه ثبت می شود. این شرح، ترتیب کلی اجرای اتصال سنتی را بیان می کند و مجوز استفاده از آن در ساختمان جدید نیست؛ انتخاب جزئیات سازه باید با ضوابط معتبر و تایید مهندس طراح انجام شود.
آماده سازی ستون و نصب نبشی های نشیمن
پیش از نصب نبشی های نشیمن، شاقولی ستون، وضعیت ورق های بست و انطباق مقطع با نقشه کنترل می شود. محل اتصال صفحه رابط و نبشی ها روی ستون علامت گذاری می شود و سطح فولاد در محدوده جوش از زنگ، پوسته نورد سست، رنگ و آلودگی پاک می شود. اگر نقشه استفاده از صفحه رابط را پیش بینی کرده باشد، صفحه نصب و جوش آن بررسی می شود. سپس نبشی های تحتانی دو طرف ستون با توجه به تراز طراحی، فاصله تیرها و طول اتکای لازم جای گذاری می شوند.
برای جلوگیری از جابه جایی هنگام جوشکاری، مهار موقت و خال جوش فقط طبق دستورالعمل تایید شده انجام می شود. پس از کنترل مجدد تراز، جوش نهایی نبشی به صفحه رابط یا ستون اجرا و اندازه و طول موثر آن با نقشه تطبیق داده می شود. تابیدگی حرارتی، اختلاف ارتفاع نشیمن ها و تغییرشکل بال نبشی باید بررسی شوند؛ زیرا این عیوب می توانند بارگذاری نامتقارن تیرها را افزایش دهند. نصب تیر تنها پس از پذیرش تکیه گاه ها انجام می شود.
قرارگیری تیرهای سراسری در دو طرف ستون
پس از تایید نبشی های نشیمن، تیرهای سراسری طبق برنامه بالابری به محل ستون منتقل می شوند. پیش از بلند کردن تیر، وزن قطعه، ظرفیت جرثقیل، نحوه بستن اسلینگ و مسیر حرکت بار بررسی می شود. وجود مهاربندی موقت مناسب برای ستون و تیرها ضروری است. هر تیر با هدایت کنترل شده در یک سمت ستون پایین آورده می شود تا بال زیرین آن روی نبشی قرار گیرد. تجهیزات بالابری تا زمان تامین پایداری موقت و مهار ایمن قطعه نباید رها شوند.
سپس تیر سمت مقابل با حفظ فاصله تعیین شده نصب می شود. مسئول کنترل کیفیت، تراز دو تیر، امتداد دهانه های مجاور، طول اتکای واقعی و فاصله آنها از ستون را اندازه گیری می کند. اگر نشیمن ناهموار باشد، اصلاح باید با تایید مهندس طراح انجام شود؛ استفاده از قطعات پرکننده دلخواه یا جابه جایی اجباری تیر با جرثقیل قابل قبول نیست. تا زمان تکمیل اتصالات مصوب و تامین پایداری قاب، مهارهای موقت باید باقی بمانند. ثبت نتایج اندازه گیری و تایید سرپرست اجرا، پیش شرط ورود به مرحله اتصال نهایی است.
اتصال تیرها و نصب نبشی فوقانی
پس از قرارگیری تیرهای سراسری روی نشیمن ها، موقعیت هر تیر با نقشه تطبیق داده می شود. کنترل طول اتکا، فاصله از ستون و هم راستایی تیرها اهمیت دارد؛ زیرا جابه جایی هنگام جوشکاری می تواند نیروهای اضافی به نبشی ها وارد کند. سپس اتصال بال زیرین تیر به نبشی نشیمن، تنها در صورت پیش بینی در نقشه، با جوش های اندازه و طول مشخص اجرا می شود. پیش از برداشتن مهارهای موقت، پایداری تیر و ظرفیت اتصالات باید تایید شود.
در مرحله بعد، نبشی فوقانی در محل تعیین شده روی بال تیر و کنار ستون یا صفحه رابط قرار می گیرد. سطوح اتصال تمیز و فاصله های اجرایی کنترل می شوند؛ سپس جوشکاری طبق دستورالعمل تایید شده انجام می شود. نبشی بالا نباید به صورت اجباری برای اصلاح اختلاف تراز خم یا جابه جا شود. همچنین افزودن جوش یا ورق تقویتی بدون محاسبه مجاز نیست؛ زیرا سختی چرخشی و توزیع نیرو را تغییر می دهد. در پایان، محل جوش ها، تغییرشکل نبشی و انطباق ابعاد با نقشه ثبت و بازرسی می شود.
کنترل کیفیت جوش و اجرای اتصال
کنترل کیفیت جوش و اجرای اتصال خورجینی از بررسی مدارک ساخت آغاز می شود. بازرس باید انطباق اجرا با نقشه مصوب، دستورالعمل جوشکاری و صلاحیت جوشکار را بررسی کند. پیش از شروع جوش، تمیزی سطح، اندازه فاصله اتصال، موقعیت نبشی ها و مهار موقت تیرها بررسی می شود. حین جوشکاری ترتیب پاس ها، شرایط پیش گرمایش در صورت نیاز و جلوگیری از جابه جایی قطعات اهمیت دارد؛ زیرا یک جوش ظاهرا سالم نمی تواند خطای تراز یا نشیمن نامناسب تیر را جبران کند.
پس از سرد شدن اتصال، بازرسی چشمی برای کنترل اندازه و طول موثر جوش، پیوستگی، ترک، بریدگی کناره و تخلخل سطحی انجام می شود. معیار پذیرش باید از مشخصات فنی پروژه و ضوابط جوشکاری سازه ای استخراج شود؛ صرف زیبایی سطح کافی نیست. در صورت الزام، آزمون ذرات مغناطیسی برای عیوب سطحی و آزمون فراصوت در جوش های مناسب استفاده می شود. در نهایت، ابعاد نبشی، طول اتکای تیر، شاقولی ستون و وضعیت هندسی گره ثبت می شوند. عیب مردود باید طبق روش تعمیر تایید شده رفع و دوباره بازرسی شود.

کاربرد اتصال خورجینی
کاربرد اتصال خورجینی بیشتر در ساختمان های فولادی قدیمی ایران دیده می شود؛ به ویژه در بناهای مسکونی کم ارتفاع که تیرهای اصلی از دو سوی ستون های فلزی عبور می کردند. در این ساختمان ها، تیرهای پیوسته روی نبشی های جوش شده به ستون قرار می گرفتند و بار سقف را به تکیه گاه منتقل می کردند. این آرایش در پروژه هایی رواج یافت که سرعت ساخت، کاهش عملیات برش و اتصال انتهای تیرها و استفاده از مقاطع فولادی در دسترس اهمیت داشت. همچنین به جای یک تیر عمیق، امکان استفاده از دو تیر موازی فراهم می شد؛ البته اقتصادی بودن آن به طول دهانه، مقدار فولاد، دستمزد و الزامات طراحی وابسته بود. به همین دلیل، کاربرد تاریخی این اتصال را باید در شرایط ساخت و تامین مصالح همان دوره بررسی کرد.
امروزه مهم ترین زمینه مواجهه با اتصال خورجینی، ارزیابی ایمنی ساختمان های موجود، بازسازی، تغییر کاربری و طرح های بهسازی لرزه ای است. مهندس سازه هنگام بررسی چنین ساختمانی باید تعداد طبقات، نوع سقف، محل مهاربندها، راستای قرارگیری تیرهای سراسری و کیفیت جوش ها را شناسایی کند. برای مثال، افزودن طبقه یا تغییر دیوارهای داخلی می تواند بارگذاری و مسیر انتقال نیرو را تغییر دهد؛ بنابراین مجاز بودن تغییرات با بازدید ظاهری تعیین نمی شود. در ساختمان هایی که بخشی از بار جانبی را قاب های دارای این اتصال تحمل می کنند، بررسی سختی و ظرفیت اتصال ضروری است. وجود نمونه های فراوان قدیمی نیز به معنای مناسب بودن جزئیات سنتی برای طراحی جدید نیست. کاربرد هر جزئیات پیشنهادی در پروژه تازه باید با الزامات مقررات معتبر و تحلیل فنی سازگار باشد.
عملکرد اتصال خورجینی در سازه چگونه است؟
عملکرد اتصال خورجینی در سازه نتیجه همزمان پیوستگی تیرهای سراسری و انعطاف پذیری قطعاتی است که آنها را به ستون مرتبط می کنند. برخلاف یک گره متعارف که انتهای تیر مستقیم به ستون می رسد، در این آرایش تیر از کنار ستون عبور می کند و واکنش تکیه گاهی از مجموعه نبشی نشیمن و جوش ها می گذرد. در نتیجه، رفتار تیر در دهانه های متوالی و رفتار گره باید جداگانه اما در یک مدل سازه ای بررسی شوند. پیوستگی تیرها باعث انتقال لنگر بین دهانه های مجاور می شود، ولی این ویژگی به معنای انتقال کامل لنگر تیر به ستون نیست. همچنین فاصله محور تیر از محور ستون ممکن است لنگر پیچشی و خمش موضعی در ستون و صفحات رابط ایجاد کند که باید در طراحی لحاظ شوند.
برای شناخت عملکرد واقعی، تنها مقاومت اسمی تیر و ستون ملاک نیست؛ نسبت سختی اجزای اتصال به سختی اعضای قاب و توان تغییرشکل آنها نیز اهمیت دارد. در مدل تحلیلی می توان بر اساس شواهد آزمایشگاهی و جزئیات ساخت، سختی چرخشی گره را به جای فرض مطلقا مفصلی یا کاملا گیردار در نظر گرفت. به علاوه، سیستم مهاربندی، پیوستگی سقف و جهت قرارگیری تیرها بر توزیع نیرو بین قاب ها تاثیر می گذارند. اگر یکی از نبشی ها یا جوش های اصلی دچار تغییرشکل شدید شود، عملکرد گره پیش از رسیدن اعضای اصلی به ظرفیت مورد انتظار محدود می شود. از این رو ارزیابی اتصال خورجینی سازه باید با برداشت دقیق ابعاد، شناسایی جزئیات اجرا و تحلیل بارهای واقعی همراه باشد؛ بررسی جداگانه انتقال بار قائم، پاسخ جانبی و میزان گیرداری در بخش های بعدی انجام می شود.
انتقال بارهای قائم از تیر به ستون
در اتصال خورجینی، بار مرده و زنده سقف از دال یا تیرهای فرعی به تیرهای سراسری می رسد. هر تیر با عبور از کنار ستون، بخشی از بار را به شکل واکنش تکیه گاهی به نبشی نشیمن زیر خود وارد می کند. این واکنش از بال افقی نبشی به بال قائم، جوش های اتصال و سپس به ستون منتقل می شود. بنابراین کنترل ظرفیت خمشی و برشی نبشی، طول اتکای تیر و مقاومت جوش ها برای مسیر پیوسته بار ضروری است.
در تیرهای ممتد، واکنش هر تکیه گاه به طول دهانه ها، آرایش بارگذاری و سختی اعضا وابسته است و لزوما بین دو سمت ستون برابر تقسیم نمی شود. چون خط اثر واکنش ها ممکن است از محور ستون فاصله داشته باشد، بارگذاری نامتقارن می تواند علاوه بر فشار محوری، پیچش یا خمش موضعی به ستون تحمیل کند. در ساختمان های قدیمی، لهیدگی نشیمن، تغییر شکل نبشی و ترک جوش از نشانه های نیاز به بررسی تخصصی هستند. این اتصال فقط زمانی مناسب است که همه اجزای مسیر بار با ظرفیت کافی طراحی شده باشند.
رفتار اتصال در برابر نیروهای جانبی
در برابر نیروهای جانبی باد و زلزله، اتصال خورجینی مانند یک گره صلب متعارف عمل نمی کند. جابه جایی نسبی طبقات باعث چرخش تیرها و تغییر شکل نبشی های بالا و پایین می شود و بخشی از لنگر به ستون منتقل می گردد. به دلیل فاصله محور تیرها از محور ستون، علاوه بر خمش، پیچش موضعی نیز ممکن است ایجاد شود. ظرفیت انتقال نیرو در دو راستای ساختمان لزوما یکسان نیست؛ بنابراین فرض گیرداری کامل بدون شواهد فنی، برآورد تغییرمکان جانبی را غیرواقعی می کند.
در قاب های مهاربندی شده، نیروی جانبی باید از دیافراگم سقف به مهاربندها و پی برسد. بدون مهاربندی موثر، سختی و ظرفیت لنگر محدود اتصال ممکن است جابه جایی طبقات را افزایش دهد. زیر بارگذاری رفت و برگشتی، تغییرشکل نبشی ها، ترک جوش و افت سختی از آسیب های احتمالی هستند. در تحلیل ساختمان موجود، هر دو راستا، سهم مهاربندها و رفتار نیمه صلب گره باید با جزئیات واقعی ارزیابی شوند. وگرنه ظرفیت لرزه ای سازه بیش از واقع برآورد می شود.
میزان گیرداری و سختی اتصال
میزان گیرداری اتصال خورجینی به توانایی گره در محدود کردن چرخش نسبی تیر و ستون بستگی دارد. در جزئیات متداول با نبشی نشیمن و نبشی فوقانی، اتصال نه مانند مفصل آزادانه دوران می کند و نه لزوما مانند اتصال صلب، لنگر را به طور کامل منتقل می کند. این رفتار نیمه صلب با منحنی لنگر و دوران توصیف می شود و شیب بخش آغازین منحنی، سختی دورانی اولیه را نشان می دهد. ابعاد نبشی ها، فاصله تیرها از محور ستون، انعطاف پذیری صفحه رابط و کیفیت جوش ها بر مقدار آن اثر دارند.
در تحلیل قاب، فرض اتصال خورجینی ساده یا اتصال خورجینی گیردار بدون بررسی جزئیات، می تواند توزیع لنگر و تغییرمکان طبقات را نادرست نشان دهد. برای ساختمان موجود، سختی موثر باید از آزمایش معتبر، مدل کالیبره شده یا ارزیابی مهندسی قابل اتکا تعیین شود. افزودن ورق تقویتی و سخت کننده ممکن است گیرداری را افزایش دهد، اما همزمان نیروهای بیشتری به ستون و جوش ها منتقل کند. بنابراین تقویت اتصال خورجینی باید همراه با کنترل ظرفیت سایر اجزای گره انجام شود.

عملکرد اتصال خورجینی در برابر زلزله چگونه است؟
عملکرد اتصال خورجینی در برابر زلزله به ظرفیت چرخشی گره، کیفیت جوش ها و وجود سیستم باربر جانبی مناسب وابسته است. هنگام رفت و برگشت طبقات، تیرهای سراسری نسبت به ستون دوران می کنند و نبشی های نشیمن و فوقانی در معرض خمش، تغییرشکل موضعی و نیروهای متناوب قرار می گیرند. خروج از مرکزیت تیرها می تواند پیچش اضافی در ستون ایجاد کند و در صورت ضعف جزئیات، ترک جوش یا گسیختگی نبشی پیش از تسلیم مطلوب تیر و ستون رخ دهد. بررسی خسارت ساختمان های دارای اتصال خورجینی در زلزله های منجیل و بم و آزمایش های بارگذاری چرخه ای، ضعف شکل پذیری و افت مقاومت برخی نمونه های سنتی را نشان داده اند. بنابراین صرف سالم بودن ظاهری تیر و ستون، نشانه ایمنی لرزه ای گره نیست.
شدت آسیب پذیری در همه ساختمان ها یکسان نیست و به تعداد طبقات، آرایش مهاربندها، پیوستگی دیافراگم سقف، وضعیت ستون ها و جزئیات واقعی اتصال بستگی دارد. در ارزیابی مهندسی، تغییرمکان نسبی طبقات، ظرفیت جوش و نبشی، پیچش ستون و امکان تشکیل مکانیزم شکست ترد بررسی می شوند. مقاوم سازی اتصال خورجینی ممکن است شامل افزودن ورق های اتصال و سخت کننده، اصلاح مسیر انتقال لنگر یا ترمیم جوش های معیوب باشد؛ اما این اقدامات بدون تحلیل کل سازه می توانند نیرو را به عضو ضعیف دیگری منتقل کنند. گاهی تامین یا اصلاح مهاربندی و تقویت دیافراگم برای عملکرد لرزه ای موثرتر از تقویت موضعی همه گره ها است. در مقابل، جزئیات مهندسی شده و آزمایش شده اتصال خورجینی را نباید با نمونه های سنتی ضعیف یکسان دانست. تصمیم نهایی درباره روش بهسازی باید پس از برداشت میدانی، تحلیل لرزه ای و کنترل ضوابط معتبر اتخاذ شود.
مزایا و معایب اتصال خورجینی
مزایای اتصال خورجینی بیشتر به شیوه ساخت و شرایط اقتصادی ساختمان های قدیمی مربوط می شود. در این روش، تیرهای سراسری بدون قطع شدن از دو طرف ستون عبور می کنند؛ بنابراین تعداد برش های انتهایی تیر و برخی عملیات مونتاژ کاهش می یابد. نصب نبشی های نشیمن نیز می تواند استقرار اولیه تیرها را ساده کند و زمان برپایی اسکلت را در مقایسه با بعضی جزئیات متعارف کوتاه تر سازد. امکان استفاده از دو نیمرخ موازی به جای یک تیر عمیق، در دوره هایی که تامین مقاطع سنگین دشوار بود، مزیت دیگری محسوب می شد. پیوستگی تیر در چند دهانه نیز می تواند به توزیع مناسب تر لنگرهای ناشی از بارهای قائم کمک کند. البته صرفه جویی در فولاد، دستمزد یا هزینه نهایی تضمین شده نیست و باید برای هر پروژه محاسبه شود.
معایب اتصال خورجینی عمدتا هنگام انتقال نیروهای جانبی آشکار می شوند. عبور تیر از کنار محور ستون، خروج از مرکزیت ایجاد می کند و ممکن است ستون و اجزای رابط را در معرض پیچش قرار دهد. نبشی های بالا و پایین در جزئیات سنتی معمولا سختی و ظرفیت انتقال لنگر کافی برای عملکرد یک قاب خمشی شکل پذیر را تامین نمی کنند. در زلزله، تغییرشکل تکراری نبشی ها، گسیختگی جوش ها و افت سختی می توانند پیش از توسعه رفتار مطلوب اعضای اصلی رخ دهند. همچنین پاسخ سازه در دو راستا ممکن است متفاوت باشد و نبود مهاربندی مناسب خطر را افزایش دهد. دشواری ارزیابی جوش های پنهان، عدم قطعیت مشخصات ساختمان های موجود و هزینه تقویت نیز از محدودیت های عملی هستند. در نتیجه، مزیت سرعت اجرای گذشته نباید جایگزین کنترل ایمنی لرزه ای و انطباق با ضوابط طراحی شود.

آیا استفاده از اتصال خورجینی در ساختمان های جدید مجاز است؟
استفاده از اتصال خورجینی در ساختمان های جدید به طور مطلق ممنوع نیست، اما اجرای شکل سنتی آن بدون طراحی مهندسی و رعایت ضوابط لرزه ای قابل قبول نیست. استاندارد ۲۸۰۰ برای اتصالات خورجینی طراحی شده بر اساس نشریه ۳۲۴، شرایط مشخصی در نظر گرفته است. در ویرایش پنجم این استاندارد، قاب های دارای اتصال خورجینی ساده در گروه سیستم قاب ساختمانی قرار می گیرند و مقاومت در برابر نیروهای جانبی باید به عهده مهاربندها یا دیوارهای برشی باشد. اتصال خورجینی گیردار نیز با رعایت ضوابط نشریه یادشده، در گروه قاب های خمشی فولادی معمولی طبقه بندی می شود؛ در حالی که ویرایش چهارم آن را قاب خمشی متوسط می دانست. بنابراین نام اتصال یا وجود نبشی فوقانی به تنهایی برای پذیرش طرح کافی نیست.
مهندس طراح باید ابتدا ویرایش معتبر استاندارد زلزله و مبحث دهم مقررات ملی ساختمان را برای پروژه مشخص کند؛ زیرا محدودیت ارتفاع، نوع سیستم باربر و سطح شکل پذیری بر امکان استفاده اثر دارند. سپس ظرفیت نبشی ها، جوش ها، ستون ها و مسیر انتقال نیرو بررسی می شود و جزئیات اجرایی باید دقیقا در نقشه ها ثبت شوند. اگر طراحی به عملکرد قاب خمشی متکی است، نمی توان یک اتصال خورجینی ساده را صرفا با افزودن چند قطعه به عنوان اتصال گیردار معرفی کرد. همچنین تایید نهایی به ضوابط مرجع صدور پروانه و کنترل نقشه ها وابسته است. برای ساختمان های موجود نیز موضوع متفاوت است: تصمیم درباره حفظ یا تقویت اتصال خورجینی پس از ارزیابی لرزه ای و تعیین نیاز به بهسازی گرفته می شود. معیار اصلی، انطباق مستند با مقررات است و صرفا سابقه استفاده از این روش در ساختمان های قدیمی، ملاک نیست.
در این مقاله مرکزآهن بررسی کردیم که اتصال خورجینی چیست و آن را به عنوان روشی قدیمی برای اتصال تیر به ستون در اسکلت فلزی شناختیم که در آن تیرها از دو طرف ستون عبور می کنند و بر نبشی های نشیمن تکیه دارند. این آرایش اجرای ساده ای دارد، اما خروج از مرکزیت بار، انعطاف پذیری نبشی ها و حساسیت جوش ها می توانند عملکرد لرزه ای آن را محدود کنند. در ساختمان موجود، باید مسیر انتقال بار، وضعیت مهاربندها، سختی چرخشی گره و کیفیت اجرای اتصالات بررسی شود. مقاوم سازی اتصال خورجینی نیز تنها پس از تحلیل کل سازه و شناسایی ضعف ها نتیجه قابل اتکا دارد. در ساختمان های جدید، استفاده از جزئیات خورجینی به رعایت الزامات مقررات معتبر، انتخاب سیستم باربر جانبی مناسب و تایید طراحی وابسته است. بنابراین تصمیم برای حفظ، تقویت یا اجرای این اتصال باید بر پایه محاسبات و مدارک فنی گرفته شود.
سوالات متداول
بله، اتصال قیچی یکی از نام های اتصال خورجینی است که در آن تیرهای سراسری از دو طرف ستون عبور می کنند.
عملکرد لرزه ای اتصال خورجینی به کیفیت جوش ها، سختی گره و سیستم مهاربندی بستگی دارد. جزئیات سنتی معمولا آسیب پذیری بیشتری دارند.
سادگی اجرا، سرعت نصب، پیوستگی تیرها و امکان استفاده از مقاطع فولادی متداول باعث رواج این اتصال در ساختمان های قدیمی شد.
مناسب بودن این اتصال به نوع طراحی، تعداد طبقات، سیستم باربر جانبی و محدودیت های مقررات بستگی دارد و باید توسط مهندس سازه تایید شود.
ممنوعیت مطلق ندارد، اما استفاده از جزئیات سنتی بدون طراحی مهندسی قابل قبول نیست و اجرای آن باید مطابق مقررات معتبر باشد.
مقاوم سازی اتصال خورجینی ممکن است با اصلاح جوش ها، افزودن سخت کننده، تقویت اتصال خورجینی و اصلاح سیستم مهاربندی انجام شود. انتخاب روش به تحلیل سازه وابسته است.
جوش نامناسب، ضعف نبشی ها، خروج از مرکزیت بار، تغییرشکل های رفت و برگشتی و مهاربندی ناکافی از عوامل احتمالی شکست هستند.

