نحوه شمع بندی سقف تیرچه بلوک؛ مراحل اجرا و نکات مهم

شمع بندی سقف تیرچه بلوک یکی از مراحل حساس اجرای این سیستم سقفی است که پیش از بتن ریزی، وزن تیرچه ها، بلوک ها، بتن تازه و بارهای اجرایی را موقتا به سطح زیرین منتقل می کند. تا زمانی که بتن درجا به مقاومت لازم نرسیده است، تیرچه ها نباید بدون تکیه گاه موقت زیر بار کامل قرار گیرند؛ بنابراین شمع ها، جک ها و چهارتراش های زیر تیرچه باید با آرایش صحیح و ظرفیت کافی نصب شوند. اجرای نادرست این بخش می تواند باعث خیز بیش از حد یا تغییر شکل نامطلوب سقف شود. در برآورد هزینه پروژه نیز تغییرات قیمت آهن می تواند بر هزینه اجزای فولادی و تجهیزات اجرایی اثر بگذارد. نشریه 543، شمع بندی و نصب چهارتراش در فواصل معین را بخشی از اجرای سقف تیرچه و بلوک می داند.

نحوه شمع بندی سقف تیرچه بلوک فقط به قرار دادن چند جک زیر تیرچه ها محدود نیست؛ محل استقرار شمع، فاصله تکیه گاه های موقت، مهاربندی، تراز سقف و وضعیت سطح زیر جک باید پیش از کار کنترل شود. شمع گذاری باید به گونه ای باشد که بارهای مرحله ساخت بدون نشست یا ناپایداری به تکیه گاه مطمئن منتقل شوند و تیرچه ها تا رسیدن بتن به مقاومت کافی در وضعیت مناسب باقی بمانند. این عملیات بخشی از مراحل اجرای سقف تیرچه بلوک است و باید پیش از اعمال بار بتن تازه بازبینی شود. فاصله شمع ها و زمان برداشتن آنها نیز برای همه پروژه ها یکسان نیست و به نوع تیرچه، دهانه، شرایط بتن و نقشه سازه وابسته است. در ادامه مقاله مرکزآهن، روش اجرا، فاصله مناسب شمع ها، وضعیت دهانه های مختلف و معیارهای جمع کردن جک ها بررسی می شود.

منظور از شمع بندی سقف تیرچه بلوک چیست؟

شمع بندی سقف تیرچه بلوک به مجموعه تکیه گاه های موقتی گفته می شود که زیر تیرچه ها قرار می گیرند تا در مرحله اجرای سقف، وزن تیرچه، بلوک، آرماتورها، بتن تازه و بارهای ناشی از رفت و آمد نیروهای اجرایی را تحمل کنند. در سقف تیرچه بلوک، تیرچه های پیش ساخته پیش از آنکه بتن رویه به مقاومت کافی برسد، هنوز بخشی از سیستم نهایی باربر سقف محسوب نمی شوند و نباید تمام بار مرحله اجرا را بدون تکیه گاه موقت تحمل کنند. به همین دلیل در زیر تیرچه ها، جک های فلزی یا شمع های مناسب قرار می گیرند و معمولا روی آنها چهارتراش یا عضو افقی نصب می شود تا تکیه گاه پیوسته تری برای چند تیرچه ایجاد شود. پس از تکمیل سقف و رسیدن بتن به مقاومت لازم، این تکیه گاه های موقت طبق ضوابط اجرایی جمع آوری می شوند.

در واقع شمع در ساختمان هنگام اجرای چنین سقفی نقش مسیر موقت انتقال بار را دارد و بار مرحله ساخت را به کف، سقف پایین تر یا سطحی مطمئن منتقل می کند. شمع ها باید روی بستری مقاوم و بدون احتمال نشست قرار گیرند و ارتفاع آنها طوری تنظیم شود که تیرچه ها در تراز طراحی شده باقی بمانند. اگر کف زیر جک مقاومت کافی نداشته باشد یا پایه ها بدون مهاربندی و توزیع مناسب بار نصب شوند، امکان نشست موضعی، ناپایداری جک و ایجاد خیز ناخواسته در تیرچه وجود دارد. بنابراین شمع گذاری سقف تیرچه بلوک صرفا یک عملیات جانبی نیست، بلکه بخشی از سیستم موقت نگهداری سقف در فاصله میان نصب تیرچه ها تا کسب مقاومت لازم توسط بتن درجا به شمار می رود.

اهمیت شمع بندی سقف تیرچه بلوک

شمع بندی سقف تیرچه بلوک از این جهت اهمیت دارد که تیرچه ها پیش از گیرش و کسب مقاومت کافی بتن رویه، برای تحمل همه بارهای مرحله اجرا آماده نیستند. هنگام چیدن بلوک ها، نصب آرماتورهای حرارتی و کلاف ها و سپس بتن ریزی، وزن زیادی به سقف وارد می شود و تکیه گاه های موقت باید این بار را تا زمان شکل گیری مقطع نهایی مهار کنند. برای درک بهتر این نقش، دانستن اینکه جک سقفی چیست نیز ضروری است؛ جک سقفی تکیه گاهی قابل تنظیم است که همراه چهارتراش زیر تیرچه ها قرار می گیرد و مانع خیز بیش از حد، جابه جایی و ناپایداری آنها در مرحله ساخت می شود. اگر شمع ها به درستی تراز و مهاربندی نشوند یا روی سطح مقاوم قرار نگیرند، خطر نشست موضعی و تغییر شکل سقف افزایش پیدا می کند.

اهمیت دیگر شمع گذاری سقف تیرچه بلوک به حفظ هندسه و تراز سقف مربوط است. فاصله نامناسب جک ها یا انتخاب تکیه گاه ضعیف می تواند باعث ایجاد خیز اولیه در تیرچه، ترک در اجزای سقف یا تمرکز تنش در برخی نقاط شود و اصلاح این مشکلات پس از سخت شدن بتن دشوار و پرهزینه خواهد بود. به همین دلیل صرف توجه به قیمت جک ساختمانی کافی نیست و ظرفیت باربری، سلامت رزوه و پین، وضعیت پایه، طول آزاد جک و کیفیت مهاربندی باید قبل از اجرا بررسی شود. نشریه 543 نیز اجرای شمع بندی و تکیه گاه های موقت را بخشی از فرایند اجرای سقف تیرچه و بلوک می داند. در نتیجه، شمع بندی صحیح هم ایمنی کارگاه را افزایش می دهد و هم به حفظ شکل طراحی شده سقف تا رسیدن بتن به مقاومت مورد نیاز کمک می کند.

چه زمانی سقف تیرچه بلوک به شمع بندی نیاز دارد؟

سقف تیرچه بلوک زمانی به شمع بندی نیاز دارد که تیرچه ها در مرحله اجرا هنوز قادر به تحمل مستقل وزن اجزای سقف و بارهای موقت کارگاهی نباشند. در روش متداول، تکیه گاه های موقت باید پس از جانمایی تیرچه ها و پیش از وارد شدن بار قابل توجه ناشی از بلوک ها، آرماتورها و بتن تازه آماده و کنترل شوند. اهمیت این موضوع هنگام بتن ریزی بیشتر می شود؛ زیرا در این مرحله وزن بتن تازه، تجهیزات و رفت و آمد عوامل اجرایی به صورت همزمان به سقف وارد می شود. نشریه 543 نیز شمع بندی و نصب چهارتراش را از اجزای اجرای سقف تیرچه و بلوک معرفی می کند. بنابراین نباید نصب شمع ها را تا زمان شروع بتن ریزی به تاخیر انداخت. البته اگر نوع خاصی از تیرچه طبق محاسبات و دستورالعمل سازنده بدون شمع طراحی شده باشد، شرایط اجرا باید دقیقا مطابق نقشه و مشخصات همان سیستم انجام شود.

نیاز به شمع گذاری همچنین با طول دهانه، مشخصات تیرچه، وزن سقف و شرایط تکیه گاه ارتباط دارد. هرچه دهانه یا بار مرحله ساخت بیشتر باشد، کنترل سیستم نگهدارنده اهمیت بیشتری پیدا می کند. در این مرحله نباید فاصله استاندارد جک های زیر سقف را یک عدد ثابت برای تمام پروژه ها در نظر گرفت؛ محل و تعداد تکیه گاه ها باید بر اساس نقشه اجرایی، ظرفیت تیرچه و دستور مهندس ناظر تعیین شود. سطح زیر جک نیز باید تحمل کافی داشته باشد و در صورت استقرار روی طبقه پایین، انتقال بار به سازه زیرین کنترل شود. در نتیجه، شمع بندی باید پیش از اعمال بارهای اجرایی اصلی تکمیل و تا رسیدن بتن به مقاومت لازم حفظ شود.

نحوه شمع بندی سقف تیرچه بلوک

نحوه شمع بندی سقف تیرچه بلوک باید به ترتیبی انجام شود که تیرچه ها پیش از قرار گرفتن بلوک، آرماتور و بتن تازه، تکیه گاه موقت مطمئنی داشته باشند. ابتدا محل استقرار جک ها و سطح زیر آنها بررسی می شود؛ کف باید مقاوم و بدون احتمال نشست باشد. سپس تیرچه ها مطابق نقشه در محل خود قرار می گیرند و ردیف های شمع یا جک زیر آنها اجرا می شوند. روی سر جک ها معمولا چهارتراش یا عضو افقی قرار می گیرد تا چند تیرچه را یکنواخت نگه دارد. پس از نصب، ارتفاع جک ها تنظیم می شود تا تراز سقف و موقعیت تیرچه ها حفظ شود و اگر در نقشه خیز اجرایی پیش بینی شده است، همان مقدار تامین شود.

در مرحله بعد باید پایداری مجموعه شمع بندی کنترل شود. پایه جک نباید روی آجر لق، قطعه چوب نامطمئن یا سطح سست قرار گیرد و در صورت نیاز از زیر سری مناسب برای توزیع بار استفاده می شود. جک های بلند یا مجموعه هایی که احتمال حرکت جانبی دارند نیز باید به شکل کافی مهاربندی شوند. پس از اطمینان از استقرار تیرچه ها، بلوک ها چیده می شوند و آرماتورهای تکمیلی و کلاف ها طبق نقشه اجرا می شوند. پیش از بتن ریزی، تراز سقف، سلامت جک ها، تماس مناسب چهارتراش با تیرچه ها و ثبات پایه ها دوباره بررسی می شود. نشریه 543 قالب بندی زیر این سقف را عمدتا به شمع بندی و نصب چهارتراش در فواصل معین محدود می کند. فاصله دقیق ردیف ها و تعداد جک ها باید بر اساس نقشه اجرایی، مشخصات تیرچه، دهانه و نظر مهندس پروژه تعیین شود و نباید برای همه سقف ها یک عدد ثابت در نظر گرفت.

شمع بندی سقف تیرچه بلوک در دهانه های مختلف

شمع بندی سقف تیرچه بلوک در دهانه های مختلف باید بر اساس طول آزاد تیرچه، مشخصات مقطع، وزن اجزای سقف و بارهای مرحله اجرا تعیین شود. با افزایش دهانه، تیرچه در مرحله پیش از سخت شدن بتن نسبت به خیز و تغییر شکل حساس تر می شود و در نتیجه آرایش تکیه گاه های موقت اهمیت بیشتری پیدا می کند. در دهانه های کوتاه تر ممکن است تعداد کمتری ردیف شمع برای تامین تکیه گاه مورد نیاز کافی باشد، اما نمی توان تنها با مشاهده طول دهانه درباره تعداد جک ها تصمیم گرفت. ظرفیت تیرچه، فاصله تیرچه ها، نوع بلوک و مقدار بتن رویه نیز در تعیین سیستم نگهدارنده موثر هستند. نشریه 543 نیز قالب بندی این نوع سقف را به شمع بندی و نصب چهارتراش در فواصل معین مرتبط می داند و طراحی و اجرای سقف را تابع مشخصات فنی آن می داند.

در دهانه های بلندتر، احتمال نیاز به ردیف های بیشتر تکیه گاه موقت و کنترل دقیق تر تراز افزایش پیدا می کند. هدف این است که تیرچه در مرحله اجرا بار ناشی از بلوک، بتن تازه و نیروهای کارگاهی را بین تکیه گاه های موقت منتقل کند، بدون اینکه خیز نامطلوب یا ناپایداری ایجاد شود. همچنین اگر چند طبقه به طور همزمان در حال اجرا باشند، باید ظرفیت سقف زیرین برای تحمل بار منتقل شده از شمع ها کنترل شود. بنابراین نسخه واحدی مانند «یک جک برای هر دهانه» یا «تعداد ثابت شمع برای همه سقف ها» مبنای مناسبی ندارد. آرایش نهایی شمع ها باید مطابق نقشه اجرایی، مشخصات تیرچه و دستور مهندس ناظر تعیین شود و پیش از ادامه عملیات سقف از نظر تراز، نشست و پایداری کنترل گردد.

فاصله استاندارد شمع ها در سقف تیرچه بلوک

فاصله استاندارد شمع ها در سقف تیرچه بلوک برای تیرچه های پیش ساخته خرپایی معمولا در جهت عمود بر تیرچه ها حدود 1 تا 1.2 متر در نظر گرفته می شود. این فاصله باعث می شود بار مرحله اجرا شامل وزن تیرچه، بلوک، آرماتورها، بتن تازه و نیروهای کارگاهی در طول دهانه به شکل مناسب بین تکیه گاه های موقت توزیع شود. در منابع اجرایی مرتبط با نشریه 543 نیز فاصله چهارتراش ها برای تیرچه های خرپایی در همین محدوده ذکر شده است. با این حال، فاصله شمع ها در سقف تیرچه بلوک یک عدد قطعی برای همه پروژه ها نیست؛ زیرا طول دهانه، نوع تیرچه، وزن سقف، ظرفیت جک و شرایط کف زیر شمع می توانند آرایش نهایی را تغییر دهند. اگر نقشه اجرایی یا دستور مهندس پروژه فاصله کمتری تعیین کرده باشد، همان مقدار باید ملاک قرار گیرد.

در اجرای شمع بندی، فقط فاصله طولی ردیف ها اهمیت ندارد و پایداری هر جک نیز باید کنترل شود. زیر پایه ها باید سطحی مقاوم و بدون احتمال خردشدگی یا نشست وجود داشته باشد و چهارتراش ها باید به گونه ای قرار گیرند که تماس یکنواختی با تیرچه ها ایجاد شود. استفاده از آجر لق یا مصالح شکننده زیر پایه می تواند باعث نشست ناگهانی و تغییر شکل سقف شود. در تیرچه های خاص مانند تیرچه های پیش تنیده، فاصله مجاز تکیه گاه های موقت ممکن است با تیرچه خرپایی متفاوت باشد؛ بنابراین نباید عدد 1 تا 1.2 متر را بدون بررسی نوع سیستم به همه سقف ها تعمیم داد. در نهایت، فاصله صحیح شمع ها باید با نقشه سازه، مشخصات تولیدکننده تیرچه و نظر مهندس ناظر تطبیق داده شود.

زمان برداشتن شمع زیر سقف تیرچه بلوک

زمان برداشتن شمع زیر سقف تیرچه بلوک را نباید فقط با تعداد روزهای سپری شده پس از بتن ریزی تعیین کرد. معیار اصلی، رسیدن بتن به مقاومت کافی برای تحمل وزن خود و بارهای وارد بر سقف است. بر اساس آیین نامه بتن ایران، اگر طراح یا ناظر مقاومت دیگری تعیین نکرده باشد، باز کردن قالب زیر اعضای خمشی زمانی مجاز است که مقاومت بتن به حداقل 70 درصد مقاومت مشخصه برسد؛ اما برای جمع کردن پایه های اطمینان، رسیدن بتن به حداقل 90 درصد مقاومت مشخصه ملاک قرار می گیرد. مقاومت واقعی نیز بهتر است با نمونه های عمل آوری شده در شرایط کارگاه یا روش های مورد تایید مهندس پروژه کنترل شود. بنابراین باز کردن تمام جک ها صرفا بر اساس یک عدد ثابت مانند 7، 10 یا 14 روز، بدون توجه به مقاومت بتن، روش مطمئنی نیست.

آیین نامه بتن ایران برای باز کردن قالب تیرچه های سقف مانند تیرچه بلوک، با فاصله تیرچه کمتر از 750 میلی متر، زمان های توصیه شده متفاوتی بر اساس دمای متوسط مجاور بتن ارائه می کند. این مدت در دمای حدود 5، 10، 15 و 25 درجه سانتی گراد یا بیشتر، به ترتیب 16، 12، 10 و 8 روز است. با این حال این جدول درباره زمان قالب برداری است و نباید آن را مجوز قطعی برای حذف همه شمع های نگهدارنده دانست. نوع سیمان، شرایط عمل آوری، سرمای هوا، دهانه سقف و بارگذاری طبقات بالاتر می توانند مدت نگهداری پایه ها را افزایش دهند. شمع ها نیز باید بدون ضربه و به تدریج آزاد شوند تا بار به صورت ناگهانی به سقف منتقل نشود. در نتیجه، تصمیم نهایی برای جمع آوری شمع بندی سقف تیرچه بلوک باید با تایید مهندس ناظر و بر اساس مقاومت واقعی بتن انجام شود.

اشتباهات رایج در شمع بندی سقف تیرچه بلوک

بخش زیادی از مشکلات شمع بندی سقف تیرچه بلوک به خطاهایی مربوط می شود که در ظاهر ساده هستند اما می توانند باعث خیز، نشست موضعی یا ناپایداری سقف در مرحله اجرا شوند. یکی از مهم ترین اشتباهات، قرار دادن جک ها روی سطح ضعیف یا مصالح لق مانند قطعات آجر است. پایه شمع باید روی سطح مقاوم قرار گیرد و در صورت نیاز از زیر سری مناسب برای توزیع بار استفاده شود. فاصله بیش از حد میان ردیف های شمع نیز می تواند طول آزاد تیرچه را افزایش دهد و موجب تغییر شکل آن در زمان بارگذاری شود. از سوی دیگر، تنظیم نکردن ارتفاع جک ها و بی توجهی به تراز تیرچه ها ممکن است شکل نهایی سقف را تغییر دهد. استفاده از جک معیوب، رزوه آسیب دیده یا اتصالات نامطمئن نیز از خطاهای اجرایی پرخطر محسوب می شود. نشریه 543 شمع بندی، ترازبندی و دیگر مراحل اجرایی سقف تیرچه بلوک را جزئی از اجرای کامل این سیستم می داند.

اشتباه مهم دیگر، حذف زودهنگام شمع ها پیش از رسیدن بتن به مقاومت مورد نیاز است. جمع کردن پایه ها تنها بر اساس تعداد روزهای سپری شده، بدون در نظر گرفتن شرایط عمل آوری، دمای محیط و نظر مهندس ناظر، قابل اتکا نیست. مهاربندی ناکافی جک های بلند، انباشتن مصالح سنگین در یک نقطه از سقف و وارد کردن بارهای اجرایی پیش بینی نشده نیز می توانند ایمنی سیستم موقت را کاهش دهند. همچنین تغییر محل شمع ها برای باز کردن مسیر رفت و آمد بدون بررسی فنی، توزیع بار را بر هم می زند. بنابراین تمام اجزای شمع بندی باید پیش از شروع عملیات اصلی و در طول اجرای سقف به صورت مستمر کنترل شوند.

نکات مهم در اجرای شمع بندی سقف تیرچه بلوک

در اجرای شمع بندی سقف تیرچه بلوک، مهم ترین اصل این است که مجموعه تکیه گاه های موقت بتواند بار مرحله ساخت را بدون نشست، لغزش یا تغییر شکل نامطلوب تحمل کند. پیش از نصب جک ها باید سطح زیر آنها بررسی شود و اگر کف مقاومت کافی ندارد، از زیر سری مناسب برای توزیع بار استفاده شود. جک ها باید قائم باشند، رزوه و پین آنها سالم باشد و سر جک به چهارتراش یا عضو افقی به شکل مطمئن تکیه کند. همچنین فاصله ردیف های شمع باید با نقشه اجرایی و نوع تیرچه تطبیق داده شود. در تیرچه های خرپایی متداول، فاصله چهارتراش ها معمولا حدود 1 تا 1.2 متر در نظر گرفته می شود، اما این مقدار نباید بدون بررسی شرایط واقعی پروژه به عنوان عدد ثابت استفاده شود.

کنترل تراز تیرچه ها، مهاربندی جانبی جک ها و جلوگیری از تمرکز بار روی یک نقطه از دیگر نکات مهم است. پیش از بتن ریزی باید تمام شمع ها، چهارتراش ها، محل اتصال ها و سطح زیر پایه ها بازبینی شوند و هر جک لق، کج یا آسیب دیده تعویض شود. در زمان بتن ریزی نیز نباید مصالح یا بتن به صورت موضعی در یک بخش سقف انباشته شود، زیرا این کار می تواند بار نامتعادل به سیستم موقت وارد کند. پس از بتن ریزی، شمع ها تا رسیدن بتن به مقاومت لازم در جای خود باقی می مانند و باز کردن آنها باید تدریجی و با تایید مهندس ناظر انجام شود. در نهایت، اجرای دقیق شمع بندی علاوه بر حفظ تراز و خیز مجاز سقف، ایمنی نیروهای اجرایی و کیفیت نهایی سازه را نیز افزایش می دهد.

شمع بندی سقف تیرچه بلوک نقش مهمی در حفظ ایمنی، تراز و پایداری سقف تا زمان رسیدن بتن به مقاومت لازم دارد. در نحوه شمع بندی سقف تیرچه بلوک باید محل استقرار جک ها، مقاومت سطح زیر پایه، مهاربندی، تراز تیرچه ها و فاصله شمع ها با دقت کنترل شود. فاصله تکیه گاه ها به نوع تیرچه، طول دهانه، وزن سقف و نقشه اجرایی بستگی دارد و نباید برای همه پروژه ها یک مقدار ثابت در نظر گرفت.

همچنین زمان برداشتن شمع زیر سقف تیرچه بلوک باید بر اساس مقاومت بتن، شرایط عمل آوری، دمای محیط و تایید مهندس ناظر تعیین شود. استفاده از جک معیوب، نصب پایه روی سطح سست، فاصله گذاری نادرست و باز کردن زودهنگام شمع ها می تواند باعث خیز یا آسیب سقف شود. اجرای اصولی شمع گذاری، کیفیت و ایمنی نهایی سقف را افزایش می دهد.

سوالات متداول