خاموت چیست و چه عملکردی در سازه دارد؟

برای ساخت و ایجاد سازه‌‌ ای محکم و مقاوم، عوامل زیادی وجود دارند که باید در نظر گرفته شوند. طراحی و اجرای فونداسیون یا بنیاد هر سازه یکی از مهمترین و پیچیده‌‌ ترین عواملی است که باید از همان ابتدای هر پروژه ساختمانی مورد توجه بسیار قرار گیرد. هر گونه تصمیم‌ گیری اشتباه در ایجاد فونداسیون، خسارات و طبعات جبران ‌ناپذیری را به دنبال خواهد داشت، چرا که فونداسیون بعد از آن ‌که ایجاد شد قابل تعمیر و اصلاح نیست.

یکی از اساسی‌ ترین جوانب ایجاد یک فونداسیون مستحکم کاربرد خاموت در بتن‌‌ های آرمه (ستون‌ ها و تیرهای بتنی مسلح شده با میلگرد) است؛ اما معنی خاموت چیست؟ کار خاموت چیست؟ وظیفه خاموت در بتن چیست؟ نقش خاموت در تیرها چیست؟ و خاموت آماده چیست؟ ازجمله سؤالاتی هستند که ممکن است ذهن شما را به خود مشغول کرده باشند. با ما در این مقاله همراه باشید تا به این سؤالات و بسیاری از سؤالات دیگری که ممکن است در ذهن داشته باشید پاسخ دهیم.

خاموت چیست؟

خاموت در حقیقت نوعی میلگرد است که برای تقویت استحکام سازه در مقابل نیروهای برشی و پیچشی خم‌ شده می‌ شود. به ‌طور کلی دو نوع میلگرد در پروژه‌‌ های ساختمانی برای جبران مقاومت کششی پایین بتن، مورد استفاده قرار می‌ گیرد:

میلگرد طولی‌ و میلگرد عرضی (خاموت)

میلگردهایی که به ‌صورت طولی در راستای تیرها و ستون‌ های بتنی مورد استفاده قرار می‌ گیرند را میلگرد طولی می‌ نامند. در مقابل میلگردهایی که در راستای عرض تیرها و ستون‌ های بتنی به‌ صورت عمود بر میلگردهای طولی مورد استفاده قرار می‌‌ گیرند را میلگرد عرضی می‌‌ نامند. لازم به ذکر است میلگردهای عرضی بیشتر با نام خاموت شناخته می‌ شوند.

وظیفه خاموت چیست؟

شاید برای شما سؤال پیش آمده باشد که وظیفه خاموت چیست؟ در ادامه به این سؤال و دیگر سوالات مشابه پاسخ داده‌ شده است؛ در واقع خاموت (میلگرد عرضی) به یک نوع میلگرد خم‌ شده اشاره دارد که مقاطع طولی در ستون‌‌ ها و تیرهای بتنی مسلح شده را در بر گرفته و محکم در کنار هم نگه‌ می‌‌ دارد.

دلیل اصلی کاربرد خاموت (میلگرد عرضی) در بتن‌ های آرمه این است که میلگردهای طولی به ‌تنهایی قادر به تحمل نیروهای کششی (هنگام وقوع زلزله) نیستند؛ خاموت‌ ها در افزایش مقاومت سازه در برابر این‌ گونه نیروها (نیروهای پیچشی و برشی) نقش کلیدی و به سزایی دارند.

هنگامی ‌که خاموت در ستون‌ های بتنی مورد استفاده قرار می‌‌ گیرد، نقش تکیه‌‌ گاه جانبی را برای میلگردهای طولی ایفا کرده و از کمانش آنها (پیچش) جلوگیری می‌ کند. از طرف دیگر، هنگامی ‌که خاموت در تیر مورد استفاده قرار می‌‌ گیرد، وظیفه مقابله با نیروهای برشی را بر عهده دارد.

دیگر وظایف خاموت عبارتند از:

• مقابله با خم شدن میلگردهای طولی
• مقابله با جا به‌ جایی مقاطع طولی هنگام بتن‌ ریزی
• مقابله با تنش‌های مورب و برشی
• جلوگیری از فروپاشی ستون و یا تیر بتنی هنگام اعمال تنش‌ های مورب و برشی
• جلوگیری از ایجاد و گسترش ترک در ستون و یا تیر بتنی

انواع خاموت ها

خاموت در اشکال و انواع مختلف و برای مقاصد گوناگون ساخته و تولید می‌‌ شود. در ادامه قصد داریم به بررسی انواع خاموت‌ ها، کاربرد میلگرد خاموت و وظیفه هر کدام از آنها بپردازیم. همانطور که در بالا اشاره شد، خاموت دارای انواع مختلفی است که بر حسب نیاز ممکن است یک یا چند نمونه از آن در پروژه‌ های ساختمانی استفاده شود. اگر خاموت بر اساس سطح مقطع متغیر ستون‌‌ های بتنی، تعداد میلگردهای طولی به‌ کار برده شده در ستون‌ های بتنی و یا میزان ظرفیت حمل بار توسط ستون‌‌ های بتنی طراحی و تولید شود به دو دسته تقسیم می‌ شود:

خاموت مارپیچ

خاموت‌ های مارپیچ در مقایسه با خاموت‌ های پهلویی، اجازه انعطاف‌ پذیری بیشتری به ستون بتنی می‌‌ دهند و به طور کارآمدتری میلگردهای طولی را در بر می‌ گیرند. علاوه بر این خاموت‌ های مارپیچ مقاومت پیچشی ستون بتنی را افزایش می‌ دهند. از لحاظ توزیع یکنواخت بار، خاموت‌ های مارپیچ در مقایسه با خاموت‌‌ های پهلویی گزینه مناسب‌‌ تری هستند.

خاموت پهلویی (مربع و مستطیل)

خاموت های پهلویی (مربعی یا مستطیل شکل) بسته به سطح مقطع ستون و تعداد میلگردهای طولی می‌‌ توانند به ‌صورت 2 شاخه، 4 شاخه، 6 شاخه و … در ستون‌ ها به کار روند. در زیر می‌ توانید دو نمونه از خاموت‌ های پهلویی برای تعداد مختلف میلگردهای طولی را مشاهده کنید:

در شکل سمت چپ فاصله بین هر خاموت کمتر از 150 میلی‌ متر است و در شکل سمت راست فاصله بین هر خاموت بیشتر از 150 میلی‌ متر است که در این حالت از 2 خاموت ضربدری برای استحکام بیشتر استفاده‌ شده است.
اگر بخواهیم از لحاظ شکل ظاهری دسته‌ بندی کنیم، دو نوع هستند:

خاموت تنگ – بسته

این خاموت علاوه بر برش قادر به تحمل پیچش نیز می باشد. اگر تیرهای بتنی برای مقابله با میزان قابل ‌توجهی از پیچش اجرا شده باشد، کاربرد خاموت‌ های تنگ – باز جایز نیست و باید در عوض از خاموت های تنگ – بسته بهره برد.

خاموت تنگ – باز

خود به سه نوع تک شاخه (قلاب)، دو شاخه (رکابی) و چند شاخه تقسیم بندی می‌ شود. معمولا در تیرهای بتنی برای مقابله با نیروهای برشی در مکان‌ هایی که تأثیر پیچش ناچیز است مورد استفاده قرار می‌‌ گیرد. خاموت‌ های U شکل (رکابی) در طرفی از تیرهای بتنی که احتمال وقوع ترک‌ های برشی وجود دارد، مورد استفاده قرار می‌‌ گیرند.

خاموت مهندسی چیست؟

تفاوت خاموت ساده و مهندسی همانطور که در تصویر بالا مشاهده کردید، در نوع خم آنهاست! خاموت‌ های مهندسی دارای خم 45 یا 135 درجه هستند. (عموما مربع یا مستطیلی شکل است)

خاموت ساده (سنتی) چیست؟

خاموت ساده دارای خم قائم (90 درجه) و عموماً مربی شکل است. این خاموت توسط اهرم و با دست به ‌راحتی تولید می‌ شود. این محصول در ایران از پر کاربردترین نوع خاموت در پروژه‌‌ های ساختمانی است.

یک نکته بسیار مهم در رابطه با کاربرد خاموت ساده و مهندسی

خاموت ساده یا همان خاموت‌ های 90 درجه در برابر نیروهای وارده شده در اثر زلزله مقامت چندانی ندارند و می‌‌ توانند به ‌راحتی باز شوند؛ بنابراین، در صورت بروز زلزله شدید، ستون‌‌ های بتنی که در آنها از خاموت‌ های 90 درجه استفاده‌ شده است می‌‌ تواند به ‌راحتی تخریب شده و فرو بریزد.

اما خاموت‌ های مهندسی یا همان 45 درجه، بتن را در بین میلگردها به ‌شدت محبوس کرده و به آن اجازه نمی‌ دهد، فرو بریزد؛ شاید در بسیاری از پروژه‌ های ساختمانی اجرا شده در ایران مد نظر قرار داده نشود و پیمانکاران یا در اثر بی‌ اطلاعی و یا سختی اجرای خاموت‌ های 45 درجه، ترجیح می‌ دهند که از خاموت‌ های 90 درجه استفاده کنند.

انواع خاموت بر اساس فناوری تولید

اگر بخواهیم خاموت‌ ها را بر اساس فناوری تولید دسته ‌بندی کنیم، پنج نوع هستند:

نوع خاموت	فناوری تولید	توضیحات
مارپیچ	CNC	ساخته شده توسط دستگاه‌ های CNC
ربات	CNC	مانند خاموت مارپیچ با این تفاوت که در کنار آن یک مربع وجود دارد
مدور	CNC	جدیدترین نوع خاموت، به شکل حلقه‌ های بسته دارای استحکام و مقاومت بالا
سنتی	دست و اهرم	توسط اهرم و دست (سنتی) ساخته می‌ شوند و اغلب شکل مربعی دارند
معمولی	دست	شبیه به خاموت‌ های سنتی و توسط کارگران در محل پروژه ساخته می‌ شوند

کاربرد خاموت در ساختمان سازی

خاموت یکی از اجزای اساسی در آرماتوربندی ساختمان است و نقش مهمی در افزایش مقاومت سازه در برابر نیروهای برشی و پیچشی دارد. خاموت چیه؟ خاموت، میله های فولادی خم شده است که به دور میلگردهای طولی تیر یا ستون بسته می شود تا آنها را در محل نگه دارد و از تغییر شکل و خارج شدن میلگردها جلوگیری کند.

کاربردهای اصلی خاموت در ساختمان سازی را می توان به صورت موردی توضیح داد:

1. افزایش مقاومت برشی تیر و ستون
خاموت با محصور کردن میلگردهای طولی، مقاومت عضو بتنی در برابر نیروهای برشی را افزایش می دهد. این امر باعث می شود تیر و ستون هنگام وقوع زلزله یا بارگذاری شدید تغییر شکل کمتری داشته باشند و ترک های برشی کنترل شود.

2. تثبیت میلگرد طولی و جلوگیری از جابجایی
با استفاده از خاموت بندی، میلگردهای طولی به صورت ثابت در محل خود نگه داشته می شوند و از خم شدن یا خارج شدن آنها هنگام بتن ریزی جلوگیری می شود. این نکته نقش مهمی در کیفیت اجرا و ایمنی سازه دارد و انتخاب درست انواع خاموت فونداسیون نیز در این بخش اهمیت ویژه ای دارد.

3. کنترل ترک های ناشی از کشش و فشار
خاموت ها با توزیع یکنواخت نیروهای کششی و فشاری در بتن، مانع از تشکیل ترک های بزرگ می شوند. به همین دلیل استفاده از انواع سایز خاموت متناسب با ابعاد عضو و بارگذاری توصیه می شود.

4. اتصال موثر به میلگرد طولی و افزایش پایداری سازه
خاموت میلگرد به صورت یک حلقه بسته یا باز به دور میلگرد طولی قرار می گیرد و به عنوان عنصر تقویت کننده عمل می کند. این اتصال باعث می شود ستون یا تیر تحت بارگذاری یکنواخت تر عمل کند و مقاومت کلی ساختمان افزایش یابد.

برای مشاهده نمونه ها و جزئیات بیشتر، می توانید عکس خاموت یا عکس خاموت میلگرد را بررسی کنید تا کاربرد عملی آن در پروژه های واقعی بهتر درک شود.

قوانین ملی ساختمان برای خاموت گذاری

خاموت گذاری در ساختمان ها طبق مقررات ملی ساختمان باید به گونه ای انجام شود که ایمنی و مقاومت سازه تضمین شود. رعایت فاصله، اندازه و تعداد خاموت ها، از اصول مهم در اجرای بتن آرمه است.

1. فاصله خاموت ها
فاصله بین خاموت ها در تیرها و ستون ها باید طبق آیین نامه مشخص شود تا نیروهای برشی به درستی انتقال یابد. استفاده از جدول وزن خاموت می تواند به مهندسین و پیمانکاران در انتخاب صحیح فاصله و تعداد خاموت کمک کند.

2. سایز و قطر میلگرد خاموت
حداقل قطر میلگرد خاموت بسته به ابعاد عضو و بارگذاری تعیین می شود. استفاده از خاموت های کوچک یا بزرگ بدون توجه به استاندارد می تواند مقاومت عضو را کاهش دهد.

3. نحوه خم و اتصال خاموت ها
خاموت ها باید طبق ضوابط خم شوند و به طور محکم به دور میلگرد طولی قرار گیرند. استفاده از تجهیزات مکانیزه مانند دستگاه خاموت زن، سرعت و دقت اجرای خاموت بندی را افزایش می دهد و خطاهای انسانی کاهش می یابد.

4. رعایت حداقل پوشش بتنی
میلگردها و خاموت ها باید حداقل پوشش بتنی داشته باشند تا در برابر خوردگی و عوامل محیطی محافظت شوند. این پوشش به پایداری و دوام سازه کمک می کند و رعایت آن الزامی است.

5. کنترل و نظارت در اجرا
همه مراحل خاموت گذاری باید تحت نظارت مهندسی انجام شود تا تعداد، فاصله و سایز خاموت ها مطابق نقشه و استانداردهای ملی باشد. رعایت این قوانین هم ایمنی سازه را افزایش می دهد و هم از هدر رفت مصالح جلوگیری می کند و در کنار آن بر قیمت آهن پروژه تأثیر می گذارد.

با رعایت این اصول، اجرای خاموت ساختمان به صورت استاندارد و اصولی انجام می شود و مقاومت و دوام اعضای بتنی افزایش می یابد.

مقاومت بتن در برابر نیروهای کششی بسیار پایین است. کاربرد خاموت (میلگردهای عرضی) و میلگردهای طولی برای تقویت بتن در برابر نیروهای کششی و جلوگیری از فروپاشی ستون و تیرهای از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. بر حسب نیاز پروژه مورد نظر و تشخیص مهندسین مربوط یک یا چند نوع از خاموت‌ های معرفی‌ شده در بالا ممکن است مورد استفاده قرار گیرند. همواره به یاد داشته باشید که انتخاب خاموت و میلگرد نامناسب می‌‌ تواند مقاومت و استحکام سازه را به ‌کلی در هم بریزد و در نتیجه فاجعه‌ ای غیر قابل جبران به وجود بیاورد. جهت مشاهده قیمت خاموت به سایت مرکزآهن مراجعه کنید.

سوالات متداول